The word symbolyc adn art of contrastes

The word symbolic and art of contrasts

Ndue Ukaj, Sweden

Poetry is the most universal form of poetic communication where ideas and figures fulfill the poetic harmony and intention. They walk side by side and build an Olympus of perceptions and feelings for the beautiful and the ugly, for the amiable and useful, for the tragic and happiness. In most beautiful forms the poet, like an oracle inspired creates perceptions to his own universal perceptions through his language as a poetic specialty. This universal form of communication of the message of the artistic word, eternity of ideas, in harmony with the poetic system functionalizes the multifold esthetic and idealistic forms. Through perceptions and particular world the poet descends the circles of hell, searches with the sense of the creator through the purgatory constantly aiming for the road to Paradise, to the eternity where the Poetic Art melts with a series of lecturing proceedings using numerous tropes and metaphors, symbols and comparisons, contrasts and paradoxes always in function of realizing a literary catharsis. And, these poetic characteristics are found in Jeton Kelmendi's poetry in his collection "Breath" which the poet is presenting for the English-speaking reader. As Horace said in his "Poetic Art", "poets should bring something useful or entertaining, or say amiable and useful things", Kelmendi's poetry mingles in itself original poetic features bringing the amiable and useful to the reader with a cultivated style and dense language of depicted symbols never burdening his poetry. His poetry, lyrical discourse, or "an inner mimesis of poetic sound and images aimed at becoming a thematic modus: (Northrop Frye) in Kelmendi's poetry as well. This thematic modus featuring his poetics is built of elaborated figures through sweet verse of an internal rhythm and impulsive tonality often filled with interjections or some single letter carrying expression - elements that give his poetry a specific and original poetic dimension.

Jeton Kelmendi belongs to the younger generation of the Albanian literature, a generation that has experienced the most tragic mess in the Balkans and which is today moving alongside contemporary trends of literature carrying over their should a bitter past which Kelmendi brings to life through his rich imagination and dynamic poetic discourse. During this period he has debuted with several very qualitative collections of poetry highly assessed by both critics and literary public. His collection of poetry "Fryma" ("Breath") offers to the poetry-lovers a poetic universe of Albanian literary tradition, a beautiful set of poetic word, rich in existential themes as its poetic pivot with multifaceted expressive forms and nuances mingling with other themes and motives. His poetry communicates with the past, present and future. Above all, it communicates with the being of literature as one may read in the poetry "A word measuring trial" where poetry wages its own battle: "Somewhere amidst the light's darkness/ Someone is missing the word". This model of poetic of poetic discourse is articulated by Kelmendi in his next poem "Our arrival on parchment" where fatherland and poet identify first of all by a joint call on the insecurity and paradoxes which a misty future brings about as his country, and the Balkans generally, remain regions of paradoxes and continued stirrings, horrors that are most of all felt by artists. Therefore the author cries out: "They seem as dreams and realities/ Water and bread of anti-human" (My tomorrow code). And, this philosophy of creation remains a poet's curiosity in order for him to understand "Where the border crosses/ Between sadness and joy/" (Drama, First Act), for the fact that this border, poetic by all means, plays an important role in this poetic collection through a contrast of ideas, figures and poetic symbols in order to transform sadness and joy into art. And, also for the fact that thus "Lyrics had its shadow bone whitened/ While waiting for the rites of dust", and the song beings its powerful life.

Kelmendi's poetry is characterized by a specific perception of beauty beneath of a sub layer of perceptions for its numerous categories: the beauty that the art of poetry brings, for the girl and love, for the country and history, like in the poetry "A Moment", where the poet using symbols and comparisons, through concise lines, rhythm, synthesizes the most beautiful forms of lines: "If I were rain/ Tonight/ I'd accidentally drip/On your cheek/But/A slow dripping drop/Looking at you straight". Generally, Kelmendi's poetic verse is laconic with emotional and semantic expressivity. Its poetic structure is built over paradox as a particular feature. Through it the poet preserves the substance of the idea aimed at the eternity of word with inspiring poetic calls. The dominant poetic discourse of this collection is deeply lyrical. The typos of themes and motives go around a national pivot, woman and love, mediation about art, artistic word. The poetic communicates sadly with history, as for example in the poet "Illyrian", in the lines: "It surpasses all/For the sake of the word", as his country cannot be measured with any form, and the next line of connotative meaning closes a century-old cry: "My fatherland of God that gave me my name". This, above all, for the fact that the poet's Winter remains a mad codex. Fatherland topics are formed through forms of pain in the poetry "Morph" with lines: "Neither thirst nor hunger/ In the plain of a word/ Fatherland/ How many pastured and drank... How much silence assailed/ Disgust infuriated us for you nostalgia". One of the very interesting poems is the one dedicated to Ibrahim Rugova, where the poet sings passionately to the president's figure, artist and highlander, the symbol of Albanians for decades, and model of writer: "Dream on? And pray for Dardania/ A winter of solitude has fallen... Everything came with the tear? Grand Year/ Day of departure" (Winter of Big Departure, to Ibrahim Rugova). Kelmendi's poetry is an associative one. It both evokes perceptions and creates. The poet walks on with his verse in order to understand the corners of the world; he is at the edge of paradoxes even when perhaps "an evil hour has set" (After recognition), and his carries in his soul the power of poetry in order to challenge and hence bring triumph for the word: "Tell me something about the smokeless fire/ From now on/ Your coffee awaits us/ And my line of shiver" (After recognition). More powerfully, this poetic tendency is articulated in his highly values poem "Madam Word and Mister Thought", where the poet contemplates about the philosophy of creation with a modern poetic affinity of transformation of thought from paradox to contrast and from contrast to an amiable symbol: "I've spoken/ Somewhat differently/ Madam/ But I say/ Don't get me wrong/ After all these are words of a poet". Kelmendi's poetry is consolidated; his verse is free and paradox of thought and contrast of idea become pinpointing features of the lyric: "A time a day came/ so awkward so happy/ Its white and back no one knew" (A bit of history). Or, in another interesting poem "For the amiable glass" where Kelmendi creates outstandingly beautiful lines in a concise style and realized with emotion and inspiration, creating poetic expressivity that reminds one of the great poet Omar Khayam and his emblematic lines of wine and love: "Drink it man/ Your own glass/ The red amiable wine/ Drink it drunkardly/ Bottoms up/ Never leave/ A drop/ To the verse/ Written lonesomely/ Anyway/ You're not sober, man". He cultivates this same model of speech in a number of other poems, because love, or ‘the beauty of beauties', the lass as its personification represents a special topic within the topes and motives underlying the collection: "Tonight the autumn night may be saturated/ The moon fell over the window/ With her goods/ The verse/ I'll write for you" (Ten and Ten in Tirana). This poetic rhythm develops through powerful gradation in his other two poems, "Whisk" and "Her dream". Randomly viewed, this collection offers beautiful poetry, an inspired art, where the reader may find basic components of literature, the useful and amiable (Horatio), "It is not clear to me/ Whether to speak or keep silent/ Lyrical like the magic of Helen" (A moment for admiration). The reader has in his hand a book with a beautiful poetic structure, a poetry fed by powerful contrasts permeating him and his poetic being through stormy and tragic years part of which was the author.
Translated by Avni Spahiu

Darka si reminishencë artistike

Ndue Ukaj


Titulli i romanit “Darka e gabuar” i shkrimtarit të përmasave planetare, Ismail Kadaresë, përveçse është esencë, paradigmë e fabulës së romanit, njashtu kuptohet si shenjë letrare, nëpërmjet së cilës Kadare ndërton simbolin letrar të romanit. Në të vërtetë, ky titull i interpretueshem në kontekstin e subjektit të romanit, por edhe të diskurseve të mëparshme letrare, për faktin se nuk ka ligjërim të virgjër (Roland Barthes) ngërthen esencialisht një semantikë ambivalente kuptimore, e cila shenjëzon një raport të ndërvarshëm mes narracionit e mundësisë së leximeve intertekstuale që ofron teksti letrar në fjalë. Në fakt, ky raport karakteristik edhe për gjithë letërsinë e Kadaresë, është në përputhshmëri të plotë me qëllimin e tekstit (Umberto Eco) dhe përpos tjerash ofron mundësi të shumta leximi e interpretimi. Subjekti i këtij teksti letrar, siç shkruhet në shënimin përcjellës, bazohet në një ngjarje të vërtetë, por Kadare tekstin e ridimensionon dhe aty lexuesi gjen sekuenca semantike, si reminishencë e diskursit mitologjik, politik, ideologjik e biblik. Këto korpuse tekstesh dhe shtresime stilistike e ideore, në zhvillimin dhe zbërthimin e fabulës, enden përgjatë gjithë romanit, me funksione të posaçme për të dinamizuar narracionin, sikurse për të përplotësuar synimet estetike e ideore. Romani, në planin semantik ndërtohet mbi ngjarjen që motivohet nga Darka e doktor Gurametos së madh, i cili e shtron për miqtë e studimeve, gjermanët pushtues. Nga ky akt ndodh që për dikë, ky të cilësohet si Judë i qytetit, sinonim i Judës tradhëtar biblik, ndërkaq për disa një filogjerman i dyshimit. Kësisoj kjo darkë bëhet aq enigmatike e aq domethënëse, njëkohësisht, sa që trondit gjithë qytetin, i cili sillet vërdallë kësaj ngjarjeje, ashtu siç jeta shqiptare në atë kohë ishte e dezorientuar nga ndryshimet e shpeshta ideologjike, shpeshherë me përmasa groteske. Andaj ndodh një kontrast shpërthyes mes së pritshmes, se Gjermanët do të hedhin në ajër qytetin, dhe së ndodhurës, kalimit paqësor të tyre. Ndërsa ky kontrast narrativ, në romanin “Darka e gabuar” ndërlidh kohë historike në kundërshti të ashpër, nga periudha që njihet si  ”Shqipëri gjermanike”  në luftë me atë komuniste. Në fabulën e romanit, kalimi “miqësor” i gjermanëve nazistë në qytetin e Gjirokastrës ndërlidhet me darkën në fjalë që patën miqtë e vjetër të shkollës, ndërsa pikërisht kjo do të shndërrohet në trajtën e “gabuar”, një cilësor ky që është i mbuluar nga një tis dyshimi, ngase në mënyrë fatale sinkronizon jetën e personazhit deri në epilog. Siç mund të kuptojmë, Kadare subjektin e këtij romani e nxjerr nga një kontekst real, nga një darkë reale, ndërkaq atë e zgjeron me një rrjet tekstesh e kontekstesh, duke inkuadruar në procesin e shkrimit modele të jashtme letrare, kulturore a religjioze, ato që në mendimin për letërsinë njihen si rrjet intertekstual i tekstit. Për të sforcuar diskursin fiksional dhe për t’i dhënë përmasë sa më të fuqishme estetike e polisemantike fabulës, autori zhbiron në kohë, ndaj kontekstualizon modelin e darkës biblike, si reminishencë që sforcon semantikën e tekstit dhe, kësisoj në vete krijon relacione me subjektin e romanit, Darkën e gabuar, siç e përshkruan Kadare, Darkën e doktor Gurametos së madh, të shtruar në nder të kolonelit gjerman Fritz von Schwabe, ndërsa ky i fundit rezulton më vonë të jetë i vdekur nga ai që shtron darkën. Një enigmë që ngjall makth, në epiqendër të një romani, i cili në substratin e tij shqipton ide e intenca të fuqishme ideore e estetike. Një roman i përsiatjeve të mëdha filozofike e shqiptimeve të fuqishme nacionale. Është pikërisht kjo darkë, e cila autorit i shërben si një simbolike domethënëse për të përçuar idetë letrare dhe për të zgjeruar rrjetin ligjërimor. Nëse e lexojmë tekstin e Kadaresë në planin intertekstual të shkrimit, siç e përmendëm, romani shëmbëllen në planin interletrar me Darkën e mirënjohur Biblike, respektivisht darkën e Jezu Krishtit me apostujt, nga e cila Kadare derivon kuptimet dhe statusin intencional të shkrimit, ndërfutjen e një intrige në shkrim, e cila trand njerëz të shumtë. Kadare në roman huazon  nga parateksti biblik emra, ngjarjen biblike dhe diskursin, me një derivim imagjinativ. Darka biblike mbetet akti më mistik  i Biblës, prej ku zë fill ndërtimi i religjionit kristian, ndërsa në anën tjetër Darka e Gjirokastrës, është nyja ku ndërlidhet enigma e një ndodhie kurrë të qartësuar, përplasjeve mes mbretërorëve dhe komunistëve, perëndimorëve dhe lindorëve, etj. Në këtë konglomerat përsiatjesh, Kadare ridimensionon shumë përsiatje për tragjeditë që komunizmi i pat shkaktuar Shqipërisë dhe shqiptarëve. Prandaj, lidhjet interletrare janë semantike dhe estetike. Ndërsa kontekstualizimi letrar i diskursit biblik, i mundëson autorit të transmetojë mesazhe ekuivoke: njëri sforcon modelin ligjërimor biblik, si shkollë ndikuese themelore brenda literaturës shqipe, ndërsa tjetri përçon idetë e autorit për shumë dilema të mëdha shqiptare. Në roman kemi një darkë, e cila ka krijuar shumë dilema dhe mëdyshje në Gjirokastër, enigma e së cilës ka trandur me dekada qytetarët, ndërkaq kundruall saj rri Darka biblike, e cila siç del në sekuencën narrative të mëposhtme, jep indiciet e një fronti të hapur dihotomik që përfaqëson personazhi doktor Gurametoja i madh, i cili as nuk është Krisht, as Juda Iskarioti, pra tradhtari i Krishtit: 

Duke zbritur thellë e më thellë në kohë, disa u kujtuan për darkën e Krishtit, siç tregohej në shkrimet e shenjta, të sigurt se atje do të gjenin, më në fund, enigmën. Ishin të gjithë në darkë: Krishti vetë, pikëllimi i tij hyjnor, apostujt, madje, dhe Juda Iskarioti. Kështu u duk se po e gjenin të vërtetën, por shi atëherë, ajo nisi të fironte. Që s’ishte Krisht doktor Gurametoja e, aq më pak, mysafirët gjermanë, kjo dukej që larg, por edhe Judë t’i quajë, ishte e tepërt“. (fq. 45). E, kush është atëherë doktor Gurametoja i madh? është pyetja e dilema sfilitëse që endet në gjithë narracionin e romanit. Duke e vënë kryepersonazhin mes identifikimit me Krishtin dhe Juden, Kadare shpërfaq në mënyrë eksplicite peshën e periudhës në fjalë dhe konsekuencat që ka bartur jeta shqiptare më vonë. Në këtë aspekt, ky roman, krijon marrëdhënie kuptimore poliletrare, ndërsa këto shtresime letrare janë të pranishme në nëntekst dhe kontekst, ndaj janë të identifikueshme e të nënkuptueshme në të gjitha planet strukturore të tekstit në fjalë.

Shkrimtari Kadare, romanin “Darka e gabuar” e konstrukton, nëpërmjet shenjave të motivuara nga një ndodhi reale, e cila zhvillohet në Gjirokastër, pikërisht në vlimet e shumta e me përplot dramaticitet përgjatë Luftës së Dytë Botërore. Në fakt, subjekti i romanit duke u zhvilluar brenda një kohe të gjatë, që nga dita kur ushtria italiane kapitulloi, për të vazhduar me periudhën e pushtimit gjerman të qytetit, pastaj “triumfin komunist”, në vete pos tjerash ngërthen periudhën deri në vdekjen e Stalinit; kohë kjo kur Shqipëria ishte pre e ndryshimeve të njëpasnjëshme, e shpeshherë me përmasa groteske, të cilat sekuenca jete autori i transfiguron në art. Mirëpo, Kadare s’lejon assesi që romani të simplifikohet vetëm brenda këtij boshti narrativ. Teksti i Kadaresë, duke qenë projektim imagjinativ i një darke reale të zhvilluar në një kohë të caktuar në Gjirokastër, me personazh kryesor doktor Gurameton e madh, bëhet arenë përsiatjesh të fuqishme letrare e përtej letrare. Romani është derivim imagjinativ i enigmës së darkës në fjalë, e cila kishte tronditur qytetin, e në të cilën fusin hundët jo pak edhe shtetet me ndikim të kohës. Këtë enigmë Kadare e konstrukton me mjeshtri, ndërkaq implikimet simbolike, siç e përmendëm, i shtreson në relacion me Darkën biblike, nga e cila motivohet dhe identifikohet teksti.

Personazhi kryesor, doktor Gurameto i madh, tipologjikisht nuk përbën një karakter të fuqishëm për të tronditur qytetin. Mirëpo kjo ndodh, edhe pse për këtë, madje vetë ai ishte i pavetëdijshëm. Ai pati studiuar në Gjermani, ndërkaq shtron një darkë për oficerët gjermanë që erdhën nga Greqia për të marrë nën kontroll Shqipërinë, pas largimit të italianëve. Kjo darkë, krejt paradoksalisht shndërrohet në enigmë sfilitëse, nga e cila pësojnë jo pak njerëz. Njerëzia ngatërron tingujt e muzikës gjermane me të shtënat e mitralozëve. Po këtë ndodhi, doktor Gurametoja i madh, s’do të jetë në gjendje të sqarojë rrethanat dhe enigmën e darkës, ngase, “askush nuk mbërrinte te thelbi i saj“-shkruan autori. Ai kthehet në hero, ndërsa për disa të tjerë në armik. Ky pështjellim shkakton tendosje të mëdha, e, këto Kadare i përcjell me dramaticitet të mirëfilltë letrar, në fabulën e një romani që zhvillohet me makth e në të cilin autori ndërfut copëza jete nga të gjitha kohët shqiptare.

Në esencë, shenjat letrare dhe simbolet eksplicite, të cilat i artikulon Kadare në shkrim, darka e Gjirokastrës, në njërën anë dhe implikimet e Darkës biblike, si evidenca funksionale intertekstuale, në anën tjetër, shfrytëzohen mjeshtërisht, si trampolina për ta sforcuar diskursin letrar dhe për të artikuluar idetë, përsiatjet dhe mesazhet letrare, në formën e një interkomunikimi të fuqishëm e kreativ që bën teksti me modele të shumëfishta shkrimi. Teksti i Kadaresë në mënyrë eksplicite shfrytëzon modelin biblik brendapërbrenda tekstit.

Duke transfiguruar një ndodhi reale, në shkrim imagjinativ, autori krijon gjithashtu një distancë mes ngjarjes dhe rrëfimit, ndërkaq fabulën e pasuron me një rrjet tekstesh të inkorporuara brenda subjektit qendror, shtresime e topose këto të cilat trupëzohen vetëm për një qëllim, për të përplotësuar fabulën e romanit. Duke u motivuar mbi një ngjarje të vërtetë, subjekti i këtij romani tejkalon përmasat e së mundshmes, reales dhe, me diskursin shumëplanësh që inkuadron në fiksion, bëhet roman i përsiatjeve të mëdha e universale, ku Kadare shqipton ide të mëdha për pushtuesit, për kulturën e pastër nacionale, për orientimet kulturore dhe civilizuese të shqiptarëve, për traditën letrare dhe universalitetin e saj, për figura të shumta të ekskomunikuara të jetës shqiptare, për çështjen e Kosovës, Çamërisë, etj. Është pikërisht kjo shkathtësi e thellësi e këtij autori, krejtësisht të veçantë e origjinal, që në një instancë tjetër, përplotëson raportin letrar në trekëndëshin e ndërliqshëm artistik: ngjarja, fiksioni dhe empiria. Në këtë korpus tekstesh dhe shtresimesh tematike, empiria si evokim i botës së madhe të librit, brendapërbrenda strukturës tekstuale të romanit, vjen si produkt i referencialitetit dhe ka destinim: narrativitetit t’i japë karakter të tejkohshëm, e mbi të gjitha universal. Në fakt, komponentja e fundit e sipërshënuar, përveç tjerash vë në spikamë zhdërvjelltësinë e Kadaresë për të ndërfutur brenda tekstit, me efekte të theksuara stilistike e semantike, pjesë të diskurseve të mëparshme (Linda Hacion) letrare e kulturore, si pjesë të empirisë e referencialitetit. Këto inkorporime janë funksionale sikundër në planin e diskursit letrar, njashtu të futjes në lojë të intertekstualitetit, si element brenda tekstit, pastaj futjes në lojë të ideve dhe filozofisë morale biblike, me konotacione të motivuara, që implikojnë Darkën e fundit të Jezu  Krishtit me apostujt e tij, prej së cilës ngjarje Kadare “shfrytëzon” jo pak. Ky aspekt i ndërfutjes së intertekstit në fiksion, shpërfaq potencën e narratorit të pasionuar (Eco), i cili di mjeshtërisht të sintetizojë brenda një shtrati narrativ, dimensionin empirik me atë fiksional, madje në harmoni me kërkesat intencionale të shkrimit imagjinativ.

Në universin letrar kadarean, komponentja fiksionale dhe ajo empirike, janë paradigma të shkrimit artistik, të cilat si të tilla funksionojnë paralelisht duke e përplotësuar njëra tjetrën. Këto elemente kreative, i gjejmë kurdoherë të mishëruara dhe bashkëfunksionale në prozën e tij. Në përputhshmëri me subjektin e romanit, “Darka e gabuar” Kadare na fut në një qerthull të mirënjohur misteresh, ku fiksioni e bota empirike shkrihen në sinkroni të plotë, për të konstruktuar kësisoj qëllimin final të tekstit, zbërthimin e enigmës për darkën e qytetit Gjirokastër. E, kjo Darkë mund të trajtohet, duke pasur për shëmbëllim darkën Biblike. Por, Kadare nuk është një narrator i zakonshëm, ai depërton në thellësi të thellësive, duke zhbiruar nëpër histori, mitologji, bestytni, religjion dhe kështu jep fizionominë e një universi narrativ, ku bashkëjetojnë e kaluara me aktualen, e bukura në kundërshti me të shëmtuarën, tradhtia me bujarinë, mëkati me faljen, besa me pabesinë. Fabula e romanit e vendosur pikërisht në vlimet e mëdha ideologjike dhe luftërat që zotëronin jetën shqiptare, kalimet nga një pushtues tek një tjetër, tejkalon shumëfish diskursin themelor të romanit dhe zbret nëpër labirinte krijuese e ideologjike. Kështu proza e tij modelohet si shëmbëllim më i mirë i universales, edhe kur ajo është nacionale. Aluzionet që krijon autori me Darkën e fundit biblike dhe ndërfutjen e diskursit biblik në planin ligjërimor, stilistik dhe ideor, mbesin shenja të motivuara, të cilat realisht janë palca e romanit. Në këtë aspekt, projektimet dhe artikulimet intencionale të autorit janë në përputhshmëri semantike me reminishencën që krijon asociacioni i Darkës së fundit biblike, me sekuencat e saj, si dhe personazhet themelore, që në fund zbresin tek katharsisi letrar.

Kadare fut në narracion shpirtin dhe talentin fiksional. Romani i tij është një botë e madhe e librit, ku sintetizohet e ndodhura me të mundshmen, e kaluara me të sotmen, e bukura me shëmtitë.  Është, pikërisht kjo fuqia e shpirtit artistik që e bën këtë autor të përmasave universale, shkrimtar të dashur kudo ka kulturë letrare dhe dashamirë të artit të mirëfilltë.

Arti i të Shkruarit

 Ndue Ukaj                


Në traditën e shkrimit letrar, ekziston një debat i pambarim për rolin që ka letërsia në një shoqëri. Platoni donte t'i dëbonte poetët nga shteti i tij ideal si prishës të moralit dhe ketë e bënte nga fakti se pranonte ndikimin e jashtëzakonshëm të letërsisë tek rinia, edukimi i pasioneve dhe ndjenjave të saj. Më tej, dijetari tjetër antik Aristoteli vë në spikamë katharsin si një aspekt funksional të letërsisë në shoqëri. Ndërkaq shkrimtari gjenial argjentinas Jorge Luis Borgesi, tek letërsia sheh shpirtin, andaj ja dedikon librit atributin më te madh të lumturisë njerëzore. Në këtë linjë mendimesh për artin letrar na del edhe filozofi dhe esteticienti Friedrich Hegel, i cili shkruan: "Vepra artistike vjen nga shpirti dhe ekziston për shpirtin, dhe epërsia e saj rrjedh nga fakti që, nëse një produkt natyror është një produkt i pajisur me jetë, ai është i vdekshëm; ndërsa një vepër artistike është një vepër që vazhdon të ekzistojë". Pra, njëfarë mënyre, nëse do synonim të interpretonim një nga esencat e shumta të botës së madhe të letërsisë, do të mund të pajtoheshim se: "vepra artistike është e përcaktuar të ndërmjetësojë midis krijuesit të saj dhe kolektivit" (Jan Mukarzhovski). Dhe pikërisht ky aspekt e bënë letërsinë një univers autonom e krejt specifik në përvojën njerëzore, që vazhdon të qëndroj e fuqishme në çdo kohë.
Poesis, ky term antik aristotelian që ka kuptimin e "krijimit nga asgjëja" nëpër kohë është bërë paradigma e shkrimit imagjinativ. Në të vërtetë, shkrimi konceptohet si përjetësia, mbi të gjitha amshueshmëria e fjalëve të lidhura me kuptime filozofike e ndjesore. Në universin e pafundmë, aty ku Olimpi i magjishëm ruan pushtetin e shkrimtarit, ekziston një fije transcendentale që e bën artin letrar të përjetshëm. Shkrimtari, kjo qenie mistike, heshtur ndërton botëra të ndryshme e të shumta, mbi të gjitha specifike, të cilat njerëzimi përherë i admiron, jeton me to, ndjen e frymëzohet nga to. Shkrimtari shëmbëllen me Krijuesin, ngase ai krijon nga asgjëja, tamam si Krijuesi dhe qëndron karshi universit të pafundmë me gjuhën e orakujve, një gjuhë që ligjërimin krijues e mishëron me përvoja të shumëfishta filozofike e artistike. Shkrimtari është qenia më tipike që ndërthur të bukurën dhe të madhërishmen, të këndshmja dhe të shëmtuarën, më tragjiken e lumturinë, brenda një simbioze letrare që sfidon kohët dhe ekziston përjetshëm. Ky kontrast dramatik e bën letërsinë gjithmonë aktuale, gjithmonë të nevojshme për mendjen njerëzore, për fisnikërimin e shpirtit njerëzor, mbi të gjitha për të pastruar njeriun nga pasionet e shumta: pra për domosdonë e një katharsis të përhershëm, në të cilin aspekt letërsia ka një rol fundamental. Është libri i letërsisë ai që me fuqi autonome tejkalon konceptet e kohës dhe lidhet me pakohësi, duke përmbys ligjet e ngurta të kohës, vjetërsisë, harresës, etj. Sa më shumë ecin kohët aq më i admirueshëm bëhet Homeri, Virgjili, Dante, Shekspiri, Kafka, apo në rastin e letërsisë shqipe, Bugdani, De Rada, Mjeda, Frashri, Fishta, etj.
Për shkrimtarin e madh Jorge Luis Borges, ndër instrumentet e shumtë të njeriut, më i mahnitshmi, pa dyshim mbetet libri. Borgesi këtë atribut të posaçëm për librin e mbështetet në një sërë arsyesh, e mbi të gjitha, për faktin se libri ka fuqinë e shpirti. Pikërisht fuqia e shpirtit si tipar themelor, e nën substratin e së cilit qëndrojnë shumë shtresa narrative dhe stilistike, si gjuha e kultivuar dhe atributive, rrjeti imagjinativ me nuanca e prirje estetike e stilistike, e bëjnë librin e botës së letërsisë të posaçme, madje për shumë aspekte të veçantë, edhe në raport me gjitha librat tjerë të fushave të ndryshme shoqërore. Arti letrar, apo thënë ndryshe, libri i letërsisë mbetet ndër referenca themelore për emancipimin njerëzor. Letërsia gjithmonë ka influencuar dhe sot ka një funksion të fuqishëm në shoqëri. Pikërisht kjo fuqi e jashtëzakonshme, e cila kur konvertohet në atë që e konceptojmë shkrim letrar, krijojnë një soj lumturie të posaçme, të cilën njerëzimi vazhdimisht e kërkon, e admiron, e dashuron. Ky asociacion perceptimesh e bën letërsinë fushë superiore dhe tërësisht autonome. Këndej pari, prirja ndaj letërsisë, ndaj shkrimit letrar përgjatë gjithë gjallimit njerëzor ka qenë prirja me sublime për të bukurën dhe shëmtuarën, për të këndshmen dhe të dobishmen (Dulce et Utule), siç shkruante Horaci, për këto kategori estetike që përcjellin qenien njerëzore përherë. Nga bota e madhe dhe e pakufishme e letërsisë, shumëçka është transformuar në kulturë globale, duke mbetur letërsia, arena ku shkrihen shekuj, kultura, distanca dhe sintetizohen në atë që është e bukura, sublimja, e madhërishmja, tragjikja, etj. Prandaj, edhe në kohërat moderne ngjarjet dhe motivet që i ka përcjell letërsia, s' mund të shkëputen nga jeta, madje as pas qindra shekujsh. Kështu, rrëfimi për Luftën e Trojës dhe Homerin vazhdon të përdoret në arte e kulturë, ashtu sikurse s'mund të shkëputet përvoja njerëzore nga "Komedia Hyjnore" e Dante Aligerit, "Hamleti" i Shekspirit, apo në kontekstin shqiptar nga "Lahuta e Malcis" e At Gjergj Fishtës.
Përkundër lashtësisë së saj, edhe në shekullin tonë shtrohen pyetje për letërsinë, për natyrën e saj, për funksionin e saj. Megjithë përkufizimet e shumëfishta për artin e fjalës, mbetet e vështirë të gjendet një përkufizim i kënaqshëm për atë çfarë është qenia e letërsisë. Përtej një përkufizimi të pranuar si të mirëqenë, le ta kundrojmë dhe shijojmë letërsinë si artin e shpirtit njerëzor, shtratin ku derdhen emocione dhe drithërima vibruese, dashuri dhe urrejtje të gjithfarshme, lindje dhe vrasje, paqja dhe luftëra, shkruar me një ligjërim të veçantë brenda një struktura komplekse, që quhet tekst letrar.
Letërsia dhe libri që konceptohet brenda letërsisë, për shoqërinë njerëzore është kult në saje të kënaqësisë që krijon, prandaj Borgesi e përkufizon një ese të tij, "Lumturia e librit". Pra arti letrar, jashtë çdo qëllimi praktik, sikundër do të shkruante Paul Auster, lumturon shpirtin njeriut, lumturon njerëzimin dhe realizon katharsisin letrar, ajo kumton me gjuhën e orakujve të pathënat, ato që s' mund ta bëjë asnjë dije tjetër shoqërore dhe asnjë formë tjetër e komunikimit të mesazhit drejt recpetuesit/lexuesi. Mjetet e letërsisë i mungojnë edhe muzikës, filmit, pikturës, skulpturës, filmit. Nëse letërsia, në një aspekt sintetizon shpirtin njerëzor, libri i letërsisë është vetë shenjtëria e botës, memoria kolektive ku ruhen me emocione të veçanta të mirat dhe të këqijat.
Nëse e marrim për bazë mendimin e Borgesit se libri është i shenjtë, dhe shtojmë se këndej pari shenjtëria e tij krijon një soj lumturi të veçantë, duhet të shtojmë edhe se libri mbetet ngushëllim i kohëve, me librin ndjejmë e bashkëndiejmë, me librin bashkudhëtojmë e bëhemi pjesëtarë të kulturave të ndryshme, bëhemi pjesëtarë të rrëfimeve të shumëllojshme, të lumturisë së pakufishme dhe tragjikes tronditëse; asociacione dhe ndjenja këto që sjellin kënaqësi të veçantë estetike, por edhe drithërima nga më të ankthshmet. Njëfarë forme libri është ngushëllim i së kaluar, memorie e saj, mbi të gjitha ngushëllim i së tashmes, një pasqyrë ku përthyen kohë, një arene ku ndeshim lumturinë që vazhdimisht dëshirojmë ta kemi në mbamendje, por edhe tragjiken që vazhdimisht dëshirojmë ta kemi në mbamendje, madje edhe nëse rrëfimi apo krijimi tragjik, krijon makth, tmerr, trishtim, lemeri, prapëseprapë s'mund të shkëputemi nga ai. Librin e letërsisë e ndjejmë, dëshirojmë ta përcjellin tek tjerët edhe në qoftë se ai ka reflekse tragjike. Është interesante të mendohet se e gjitha kultura letrare, dhe jo vetëm ajo dëshiron ta lexojë e rilexojë "Procesin" e Kafkës, edhe pse e ka parakonceptin se Jozefi K do të dënohet dhe vdes si një qen, pa ndonjë mëkat. Pra, tek ky roman lexuesi gjënë diçka nga vetja, nga rrethi, nga përditshmëria e tij. Në fund të fundit aty është një pjesë e unit të tij. Prandaj ai roman është kurdoherë aktual, i përballon kohës, sepse lidhet me amshueshmërinë. Lexuesi, qoftë ai model apo empirik i letërsisë (Umberto Eco) pikëllohet me vuajtjet Gregor Hamzës dhe sfilitet në peripecitë e tij që shkakton metamorfoza e çuditshme në horizontin e një estetike të pritjes së ankthshme. Por, përfundimi i tyre tragjikë nuk e molepsë lexuesin e pasionuar të letërsisë, përkundrazi. Më tej, nëse e marrim si shembull një nga prelat e artit botëror, dramën Hamleti, tekst ky letrar që përfaqësuar kulmin e tragjikes letrare e njerëzore, shohim se ai s'na moleps, përkundrazi na trimëron, nga bën më të fortë. Ne e duam Hamletin duke e përjetuar si fenomen universal, bashkëndjejmë me të dhe çlirohemi nga ankthet bashkë me të. Ne e ndjejmë dashurinë në këtë dramë, ashtu sikundër fajin, tragjiken e vrasjes, hakmarrjen dhe së fundi, zgjedhjen e dilemës e enigmës së vrasjes misterioze. Ndërsa, tek Charls Bodleri ndeshim modelin më të shkëlqyer te këtij konteksti, ku nga pelmi dhe krimbat krijohet estetika e tekstit, që e lexojmë me kënaqësi, edhe pse lexuesi he për he ec në tehun e tragjikes së jetës. Ndërkaq nëse këtë çështje e kontekstualizojmë brenda letërsisë shqipe, lexuesi shqiptar ka makth nga tmerret e komunizmit, por dëshiron ta lexojë letërsinë e Kadaresë, sikundër romanin "Nata me hanë", "Hija", "Përbindëshi", "Jeta, loja dhe vdekja e Lul Mazarekut", etj. Apo në trajtat me rrëqethëse Atë Zef Pllumin dhe rrëfimin e tij. Në memorien njerëzimit ekziston një galeri personazhesh që mbesin në mbamendje përjetësisht, qofshin edhe atëherë kur kanë elemente tragjike.
Letërsia lexohet me endeje. Leximi i letërsisë mund ndryshe të kuptohet edhe si një përqafim me idetë kulturore. Letërsia më fuqinë e saj autonome të komunikimit kënaq lexuesin."Kënaqësi e tekstit, tekst kënaqësie. Këto shprehje janë me dy kuptime. Sepse nuk ka fjalë të gjuhës frënge që të japë njëherësh kënaqësinë (përmbajtjen) dhe shijimin (emocionin). A nuk është kënaqësia një emocion i vogël? Emocioni, a nuk është në vetvete një kënaqësi e skajshme?" shkruan Roland Barthes në esen "Kënaqësia e tekstit". Në këtë ese të shkëlqyer Barhtesi bën një raport mes kënaqësisë së tekstit dhe institucionit të tekstit.
Letërsia ka fuqinë të zbut dhe miklojnë zemrat e njerëzve. Letërsia riprodhon te kaluarën, kohët, librat, personazhet e saj pozitiv e negativ. Por letërsia edhe projekton një realitet imagjinar të së kaluarës, të së mundshmes, me një sens racional, të një realitet që është specifik. Ndërsa në anën tjetër, letërsia projekton të ardhmen, të cilën e kundron në një prizëm krejt të veçantë, me perceptimet e shpirti dhe imagjinatës. Në këtë qerthull të krijimit, teksti letrar krijon e riprodhon. Ai kthehet tek modeli pararendës, nga i cili asnjëherë nuk dëshiron të shkëputet, edhe pse gjithmonë tenton origjinalitetin. Pra, letërsia dialogun me autorë të ndryshëm, me modele kulturash, reflekton tragjiken dhe peripecitë e njeriut, përmes një mesazh specifik, mesazh ky që konstruktohet me elementet e së bukurës dhe figurativitetit të mendimit. Sikundër thoshte edhe Aristoteli, Historia tregon të njëjtat ngjarje shpeshherë sikurse letërsia, por nuk e arrit asnjëherë përmasën e saj. Ato janë fakte që krijojnë një regjistër ngjarjesh kronologjike pa asnjë asociacion ndjeshmërie, emocioni, invencioni. Dhe këndej pari lexohen si të tilla, përkundër librit të letërsisë i cili lexohet me afsh, pasion, emocione.
Letërsia duke riprodhuar kohët rikthen klasikët. Kjo logjikë arsyeton faktin se shumë shkrimtarë me nam rikthejnë klasikët; Xhems Xhojsi (James Joyces) rikthen Homerin dhe Odisenë, ndërsa neoklasicizmi francez rikthen antikitetin greko-romak. Në këtë linjë të mendimit për librin dhe letërsinë dijetar i madh Roland Barthes shkruan për kënaqësinë e tekstit, për atë kënaqësi emocionale që shkakton teksti letrar, duke evidencuar tipologjitë e mundshme të kënaqësisë vë në spikamë aspektin psikanalitike, ngase "kënaqësia nuk është atribut, nuk është produkt, nuk është dukuri sociologjike. Kënaqësia e frazës është një ide kulturore. Kënaqësia e tekstit. Klasikët. Kulturë (sa më shumë kulturë të ketë në tekst, aq më e madhe do të jetë kënaqësia)". Kjo qasje vetëm sa hap temat dhe dilemat lidhur qëllimin e artit dhe vetë qenies së letërsisë.
"Çka është letërsia", pse lexojmë letërsi, çka është ajo që e bën këtë fushë shpirtërore krejt të veçantë, edhe përkundër faktit se letërsia nuk ka ndonjë qëllim praktikë, sikur ta zëmë arkitektura. Pse ndjejmë kënaqësi kur lexojmë letërsi, qoftë edhe atëherë kur përmbajta e saj të jetë tejet tragjike, sikundër ta zëmë Hamletit. Pse edhe sot zhvillimeve marramendëse teknologjike, njerëzimi ndjen nevojë për letërsi. Janë këto një sërë pyetjesh që vazhdojnë të shtrohen e tërheqin vëmendjen e dijetarëve të shumtë të letërsisë. Janë këto pyetje e dilema sa të vjetra aq edhe të reja. Megjithë pikëpamjet e shumta ndonjëherë edhe kundërthënëse, letërsia vazhdon të jetë domeni i së bukurës, ku përthyhet historia e filozofia, religjioni dhe morali, e bukura dhe e shëmtuara, etj.
Natyrisht, nëpër libra teorik për letërsinë gjenden shumë përgjigje të mundshme për pyetjen komplekse "Çka është letërsia", pastaj për natyrën e saj, si dhe funksionin e përmasat e saj. Përgjigjet në nivel sprovash, tezash e teorish japin shumë shpjegime teorike e semantike për përmasën shumëdimensionale që ka qenia e letërsisë. Ato përpiqen të sintetizojnë mendime dhe empiri për të dhënë orientime të caktuara. Rezultat i këtyre përplasjeve, në mendimin për letërsinë dhe vet letërsinë, janë zhvilluar shumë shkolla dhe formacione letrare. Kjo vetëm vë në spikamë "mospërputhshmërinë" e ideve dhe mendimeve për letërsinë dhe njëherit thellon "enigmën" për këtë fushë superiore që e quajmë letërsi. Njëra nga përgjigjet interesante dhe gjithherë aktuale është se letërsia është dialog, një dialog ku gjenerata të reja shkrimtarësh reagojnë dhe përgjigjen për të tjerët kolegë shkrimtar, lidhur me kuptimet për botën dhe njerëzit në kohë të ndryshme e realitet të ndryshme, duke sfiduar kështu kohët dhe harresën. Megjithatë letërsia nuk është histori, por pasqyron historinë përmes asociacionit të ndjenjave dhe gjuhës së figurshme. Xhems Xhojsi (James Joyces) rikthen Homerin dhe Odisenë, ndërsa ta zëmë, Kadare në kohën tonë rikthen Homerin dhe Kalin e Trojës në romanin "Përbindëshi". Pse ndodh kjo? Kjo lojë letrare është quajtur nga njëherë si intertekstualitet, nocion ky që mbulon përmasa semantike e estetike të tekstit, paratekstit, hipertekstit dhe kontekstit si dhe diskursit. Kjo domethënë se tekstet letrare, të poezisë apo prozës komunikojnë me tekste tjera, marrin e japin në mënyrë reciproke. Pra, në njëfarë forme kjo vetëpërkufizon letërsinë si dialog, një dialog aktiv me sferat e së cilës janë shpirtërore. Nevoja që të krijosh është një ndër ndjesitë bazë humane shkruan shkrimtari Paulo Auster (Pol Oster), për të shtuar se çfarë qëllimi i shërben arti, në veçanti arti i fiksionit, asaj që e quajmë botë reale? -përpos lumturimit dhe fisnikërimit të shpirti njerëzor përmes artit të së bukurës. Ngase janë krijuesit ata që përmbushin boshllëqet e botës. Prandaj, në këtë kontekst poeti bashkëkohorë Gjekë Marinaj ia shton krijimit Hyjnor një ditë për vete (dhe krijuesit), nga shtatë ditët e krijimit biblik, ngase kësisoj përmbushet plotënia e universumit, apo: "Engjëjt të zbresin nga parajsa/ e të bëhen poetë".

Vlera antologjike

Vlera antologjike



Shtatë poetë shqiptarë nga Kosova dhe shtatë nga Rumania e shpalojnë shpirtin e tyre në një libër të përbashkët me një tutull sugjestiv: "Bukuria e bukurive". Nga poetët shqiptarë i kemi dhënë prioritet Kosovës në vitin e Pavarësisë. Poetët dhe eseistët rumunë kanë botuar në revista të tirazhit të lartë dhjetra recensione me vlerësime të larta për forcën magjike të poezisë shqipe në Kosovë, gjë që dëshmon se poetika e mund politikën, sidomos diplomacinë rumuno/shqiptare e cila nuk ka arritur ta bindë faktorin politik se fati i botës varet nga Kosova.                

Baki Ymeri

Këto ditë doli në Bukuresht një antologji e përbashkët rumuno/shqiptare: Frumusetea frumusetilor / Bukuria e bukurive (Editura Do-Minor, 2008). Ideja e realizimit të një vepre të këtillë i përket poetit kosovar Jeton Kelmendi. Autor i pasthënies („Kroi i ilaçit me poezi, apo për historinë dhe poezinë e tjetrit") është eseisti Marius Chelaru, ndërsa seleksionimin dhe përkthimin e lëndës poetike e ka realizuar autori i këtij shënimi (B.Y.). Në kuadrin e medalionit me titull  „Në vend të përqafimit" (fq. 4), jepet në të dy gjuhët qëllimi i botimit. Në këtë vëllim  defilon shpirti poetik i disa poetëve të mirënjohur për vlera të veçanta, të rikënduara në gjuhët në të cilat poezia konsiderohet si një instrument magjik për harmonizimin e botës. Qëllimi kryesor është promovimi i diversitetit të vlerave të përbashkëta. Nga poetët shqiptarë i kemi dhënë prioritet Kosovës në vitin e Pavarësisë. Faktikisht, pjesa e parë e kësaj vepre (Dardania poetike), është kontinuitet i afirmimit të vlerave kosovare pas antologjisë së parë („Ishulli i pavdeksisë", 2005). Jo rastësisht kemi zgjedhur një modalitet të këtillë, të cilën mund ta thërrasim 7 me 7-të. Shtatë poetë shqiptarë nga Kosova (Edi Shukriu, Ibrahim Kadriu, Flora Brovina, Ramadan Musliu, Miradije Ramiqi, Ndue Ukaj, Jeton Kelmendi), dhe shtatë nga Rumania, e shpalojnë shpirtin e tyre në një libër të përbashkët me një tutull sugjestiv: "Bukuria e bukurive".

      Dhe jo rastësisht kemi vendosur që për çdo vit t'i inkorporojmë poetët më të mirë të të dy popujve në nga një antologji të ngjashme, duke i përfshirë edhe poetët e diasporës. Dikush mund të preket pse s'e kemi futur në libër, edhepse mund të jetë më i njohur përnga vlerat, botimet dhe shpërblimet. Kriteriumet tona nuk bazohen vetëm në vlera, por edhe te shpirti dhe dashamirësia e autorëve për të bashkëvepruar me Bukureshtin. Fjala është për rëndësinë historike të momentit për të trasuar një rrugë poetike ndërmjet Prishtinës dhe Bukureshtit, rrugë të cilën e kemi nisur para katër vitesh (me botime veprash të autorëve kosovarë) dhe e cila ka efekte pozitive: përveç dy lansimeve të suksesshme në Bukuresht (Sali Bashota, 2005, dhe Jeton Kelmendi, 2008), poetët dhe eseistët rumunë kanë botuar në revista të tirazhit të lartë dhjetra recensione me vlerësime të larta për forcën mnagjike të poezisë shqipe, gjë që dëshmon se poetika e mund politikën, sidomos diplomacinë shqiptare dhe rumune e cila nuk ka arritur ta bindë faktorin politik se fati i botës varet nga Kosova. Kosova sipas një autori shqiptar konsiderohet si „teatri antik i përbuzjes së një populli". Zëri i Kosovës dëgjohet në zemër të Bukureshtit falë autorëve të kësaj vepre.

      Pjesa e dytë e librit (Rumania poetike), nuk është as përmbledhja e parë dhe as ajo e fundit e poetëve rumunë të rikënduar në gjuhën shqipe. Fjala është për një numër simbolik autorësh, të njohur për vlera të mirëfillta. Nevoja për njohjen e njëri/tjetrit është domosdoshmëri e kohës. Kufomat komuniste që s'na njohin e devalvojnë vetveten për së gjalli. Rumunët dhe shqiptarët i josh etja për kulturë. Disa janë duke dhënë kontribut edhe për popullarizimin e vlerave shqiptare në gjuhën rumune (Marius Chelaru, Victoria Milescu, Mihai Antonescu, Florentin Popescu). Njëri ndër ta thekson faktin se poezia shqipe e përlind, se ajo ia freskon kujtesën e një kohe të ndritur, kur Eminescu e konsideronte shqipen si "gjuha më fleksibile në botë", kur Hashdeu thoshte se "Shqiptarët, pra, nuk janë fis me ne rumunët, por janë vëllezërit tanë. Vëllezër të mirë të të njëjtit gjak". Hashdeu e kishte fjalën për gjakun dakas. Dakasit në kohën e dardanëve, 200 vjet para Krishtit këndonin për trimëri, këngë të degdisura sot në gjirin e popullit rumun, por të përjetësuara në gjirin e kombit shqiptar, sidomos në Kosovë. Është i padyshimtë fakti se në letërsinë rumune ekzistojnë edhe poetë të tjerë, njësoj të rëndësishëm si autorët e përfshirë në këtë vepër, por seleksionimin e vlerave e kemi bërë duke patur parasysh afirmimin e një universi lirik të çmuar dhe admiruar, i cili u afrohet vlerave bashkëkohore të Europës.


      Përmbajtja e librit 

      În loc de îmbrăţişare / Në vend të përqafimit/ DARDANIA POETIKE, Edi Shukriu (1950): Astă seară inima mea sărbătoreşte / (Sonte zemra ime feston),, Reînviere (Ringjallja), Bust ilir (Busti Ilir), Car de foc (Qerrja e zjarrtë), Ţigara (Cigarja), Ibrahim Kadriu (1945): Oricine vine pe urmele singurătăţii mele (Kushdo që vjen gjurmave të vetmisë sime), Drumul se va opri în faţa oboselii mele (Rruga do të ndalet para lodhjes sime), Aşteptând autobuzul urban (Duke pritur autobusin urban), Fiecare poate să spună câte ceva (Secili mund të tregojë nga diçka), În teatrul antic al dispreţuirii unui popor (Në teatrin antic të përbuzjes së një populli), Flora Brovina (1949): Culoarea mea roz (Ngjyra ime e rozmarintë) Primăvară însângerată (Pranverë e përgjakur), Glas inimii şi Kosova (Zë zemre e Kosove) Când se naşte pruncul (Kur lind foshnja), Anul 1981 (Viti 1981),  Miradije Ramiqi (1953): Foamea artistică (Uria artistike), Să dezbrac cămaşa nopţii (Ta zdesh këmishën e natës), Actul serii (Akti i mbrëmjes) Ţipăt de iubir (Klithmë dashurie), În versul meu (Në vargun tim), Ramadan Musliu (1954): Inima lucrurilor, (Zemra e gjërave) Visul vieţii (Andrra e jetës) Suspinul, (Psherëtima), În aşcensor (Në ashensor), Cântec de bărbat (Këngë burri), Jeton Kelmendi (1978): Doamna cuvânt şi domnul gând (Zonja fjalë dhe zoti mendim), Cuvântul a sărit tăcerea (Fjala kapërceu heshtjen), Monalisa (Monaliza) În loc de cuvânt (Në vend të fjalës), Frumuseţea frumuseţilor (Bukuria e bukurive), Ndue Ukaj (1977): Încăierare  (Përleshje), Judecată pentru poezia mea, (Gjyqi për vjershën time) Creaţia (Krijimi), Poezia (Poezia), Compromis dureros cu metaforele (Kompromis i dhembshëm me metaforat).

      RUMANIA POETIKE Në vend të parafjalës (În loc de precuvântare), Florentin Popescu (1946): Elegjia e kuajve të humbur  (Elegia cailor pierduţi, I), Princi i gurtë (I), (Prinţul de piatră, I), Këngë për t'i rendur kuajt në hënë (Cântec pentru goana cailor pe lună), Nganjëherë ndalem dhe dëgjoj (Uneori mă opresc şi aud), Po e flak fjalën dhe glinën, (Mă lepăd de cuvânt şi de lut) Cassian Maria Spiridon (1950): Nuk ekziston (Nu există,) E kam shkruar një traktat (Am scris un tratat), Çfarë fytyre e trishtë (Ce faţă tristă), Mihai Antonescu (1951): Kuptimi i flatrës (Sensul aripei), Kush (Cine), Mall (Dor) Ti (Tu), Nata në Moldovë (Noapte in Moldova), Victoria Milescu (1956): Fis të një gjaku (Rude de sânge) Zemra e lepurit (Inimă de iepure), Raporti i artë (Raportul de aur), Nata e natës (Noaptea nopţii), Gëzimet e mëdha të trishtimit (Marile bucurii triste), Varujan Vosganian (1958): Të papërsëritshmit (Irepetabilii) Pamundësia e dritës (Imposibilitatea luminii), Çmimi (Preţul), Marius Chelaru (1961):  86 niciodată Alesul (Asnjëherë i  zgjedhuri), Bota. sot (Lumea azi), Darka e fshehtë (Cina cea de Taină), Absurde (Absurd), Poezia është çelsi i syve të botës (Poezia e cheia ochilor lumii), Corina Matei Gherman (1998): Fshehtësia e atrakcionit (Taina atractiei), Përgjithmonë (Pentru totdeauna), Nëpër stacionin e braktisur (Prin gara părăsită), Dhe çka pason (Şi ce urmează),  Rifillim (Reluare), Pasthënia: Izvorul tămădurii cu poezie sau despre istoria şi poezia celuilalt (Kroi ilaçit me poezi apo për historinë dhe poezinë e tjetrit). 


    (Në vend të përqafimit) 

În acest volum defilează sufletul unor poeţi recunoscuţi pentru valori deosebite, recântate în limbile în care poezia este considerată un instrument magic pentru armonizarea lumii. Scopul principal este promovarea diversivităţii valorilor comune. Din partea poeţilor albanezi (Dardania poetike), i-am dat prioritate Kosovei în anul Indipendenţei. De facto, prima parte a acestei opere este continuitatea afirmării valorilor kosovare după prima antologie („Insula nemuririi", 2005). Nu ocazional am ales o astfel de modalitate pe care o putem denumi 7 cu 7. Şapte poeţi albanezi din Kosova, şi şapte din România, îşi deschid sufletul lor într-o carte comună cu un titlu sugestiv: „Frumuseţea frumuseţilor".

     Partea a două a cărţii (Rumania poetike), nu este nici prima şi nici ultima antologie a poeţilor români tălmăciţi în limba albaneză. Este vorbă despre un număr simbolic de autori, cunoscuţi pentru valori adecvate. Unii dintrei ei au contrubuţie importantă şi pentru afirmarea culturii albaneze în limba română (Marius Chelaru, Victoria Milescu, Mihai Antonescu, Florentin Popescu). Este neîndoielnic faptul că în literatura română există şi alţi poeţi, la fel de importanţi ca autorii cuprinşi în această carte, dar selecţionarea valorilor am realizat-o având în vedere recunoaşterea unui univers liric, preţuit şi admirat, care se apropie de valorile contemporane ale Europei. (Baki Ymeri) 

Kosovos frihet bra för alla parter

Kosovos frihet bra för alla parter

Av Ndue Ukaj

För ungefär tio år sedan började jag studera vid Prishtinas Universitet. Det var förbjudet för oss, albanska studenter, att studera på vårt modersmål och därför hade vi inte möjligt att studera i universitetslokaler, eftersom de var tillgängliga bara för serbiska studenter och hade ockuperats av den serbiska regimen. Flera generationer var istället tvungna att studera i improviserade lokaler som egentligen var några källare. Det var hemskt. Verkligen hemskt. Just nu kan jag inte förstå hur vi kunde klara av situationen.

Men det här är bara en sida av historien för den andra sidan var mycket tragisk. Vi kunde inte heller hålla föreläsning i källaren i vår "frihet" för att den serbiska polisen blockerade ofta våra föreläsningar. Under några år visste jag inte ens hur man upplever frihet, eftersom jag kunde hitta frihet bara i poesi och i litteraturen. Jag och mina vänner som studerade litteraturvetenskap vågade inte berätta för polisen (när de stoppade oss på gatorna) att vi var studenter och definitivt inte att vi studerade litteratur och albanskt språk. För om vi hade berättat det hade de slagit oss. Det var förbjudet för oss att läsa väst-litteratur, egentligen var allting förbjudet för oss. Många unga upplevde liknade händelser flera gånger. Jag berättade den här upplevelsen för att förklara bara en liten sida, för det som den serbiska regimen gjorde under många år mot det albanska folket i Kosova.

Tio år efter kriget är Kosova på väg att avsluta den långa processen att blir ett självständigt land. Och i den processen som pågår just nu finns det ett fåtal länder i EU (Cypern, Rumänien), tillsammans med Ryssland som inte vill acceptera Kosova som ett självständig land. Det är fullständigt utopiskt att kunna föreställa sig idag att Kosova kan leva tillsammans med Serbien, ett land som gav oss bara våld. Och fortfarande har de inte förändrat sig. Idag finns det cirka 2.000 människor som den serbiska militären har dödat och ingen har tagit något ansvar för att hitta kropparna som ligger begravda någonstans i Serbien. De har massakrerats och transporterats till Serbien, även barn och gamla människor. Det är förfärligt för deras familjer som fortfarande inte vet var dessa kroppar ligger begravda. Under detta krig har den serbiska regimen dödat cirka 15.000 albaner.

Vår relation med Serbien under nästan hundra år, från den tiden då de inledde ockupation av Kosova har alltid varit med våld och krig. Serbien har försökt att blockera skolan, kulturen, det albanska språket, all utveckling och idag finns det ungefär en miljon albaner som har blivit tvungna på ett eller annat sätt att emigrera.

Jag och min generation som har upplevt den svåra situationen när vi studerade, hade försökt att göra en fredlig motstånd utan krig och våld, alltså icke-våldsprincipen. Vi demonstrerade nästan varje dag under flera månader för mänskliga rättigheter och mot kriget. Det finns många teorier som säger att under tio år (1990-1999), under det systematiska våldet, fick kosovoalbaner sitt inflytande från Moder Teresa som var en albansk nunna och känd i hela världen för fred. Det var ovanligt då i Jugoslavien att skapa en fredlig politik och den linjen ledde kosovoalbanernas ledare Ibrahim Rugova, som var författare. Men ingenting kunde stoppa den serbiska passionen för makt och kontroll över Balkan. Efter den 13 juni 1999 när NATO kom in i Kosova upplevde jag vad frihet, fred, demokrati och perspektiv betyder.

Just nu kämpar Kosova för en framtid utan våld, en framtid integrerad i Europa och Nato och samarbete med alla länder i Balkan, även Serbien. Kosova och det albanska folket är medvetna om den väg som de har valt och oavsett den svåra processen är Kosova beredd för att kämpa.

Nu är det äntligen dags för stabilitet och fred och som hjälp ur det perspektivet, får Kosova och Balkanregionen stöd från EU och från USA. Balkanområdet hade mycket instabilitet tidigare så detta är en väg att kommer fram till en fredlig region. Nu är tiden för positiva förändringar och de förändringarna måste resultera i att Balkan får sin plats integrerad i EU. Förra veckan avslutades de direkta samtalen mellan Kosova och Serbien avslutade utan att något resultat nåddes. Det har konstaterat också av en trojka från USA, EU och Ryssland, som har försökt att få en kompromiss mellan de två parterna. Efter de här utvecklingarna är EU och USA beredda att erkänna Kosovas självständighet. Kosova är sui generis fall i hela världen, det är ett speciellt fall. För att förstå det verkliga situationen i Ballkan, med et stort fokus på Kosova, som idag är en stor fråga i den internationell politiska relationen, måste man kunna ganska mycket om det här problemet i den historiska kontext. Ur denna synvinkel blir det lättare att ha förståelse för det som händer idag i Kosova och Ballkan.

Den historiska dimensionen är den viktigaste för att förstå det som kallas Kosovafrågan, processen som nu närmar sig sitt slut. Alltså det som hänt tidigare och händer nu i Kosova har sin grund i historien, den historia som serbiska Akademin tillsammans med politiska institutionen har manipulerat för nationalistiska intressen som har resulterat i fyra krig. Uppfattningen om den sanna historien är det bästa sättet att eliminera missförståendet och det fördomar som kan påverka i de stora förhandlingarna idag. Området är uppbyggt på en mytologi som har påverkat all utveckling, t.o.m den politiska, och det syndromet lever fortfarande i Serbien.

Det finns faktiskt inte någon anledning att inom EU tveka om Kosovas framtids status. Däremot behöver EU och Sverige bestämma sig så fort som möjligt om en enighet kring Kosova: att acceptera självständighet och hjälpa processen så att det leder till att alla Balkanländer integreras i EU. Det är viktigt för att skapa fred på Balkan och det är det bästa sättet att avsluta en lång period med våld och kris.

Det verkar inte finnas någon chans för fred i Balkan utan att Kosova blir ett självständigt land. Det är inte bara en önskan utan för det albanska folket betyder det över allt annat, egentligen betyder det fred, demokrati, perspektiv, det betyder att leva. Detta faktum vet alla som har tillräckligt information om Kosova, det vet man också i Serbien, landet som har skapat så mycket problem på Balkan under hela 90-talet och som fortfarande vill styra Kosova. Det är en utopisk politik eftersom Kosova sedan 1999 lever utanför Serbien. Serbien bör minska nationalismen och istället söka en rimlig politik för en framtid utan kriser. Genom Kosovas självständighet befrias också Serbien, därför bör Sverige vara en av de första länderna som erkänner självständighet.

Albanian commentary advises Kosovo to avoid Islamic Conference

Albanian commentary advises Kosovo to avoid Islamic Conference


Commentary by Ndue Ukaj

 "Kosovo Should Avoid Alignments of Religious Nature" p7]
Last May, when there was a debate about whether Kosova [Kosovo] should take part in the conference of Islamic states in Islamabad, I wrote: "The Islamic states will remain reluctant, irrespective of whether Veton Surroi and Lutfi Haziri decide to take part in the conference in Islamabad. Their participation would only tarnish Kosova's image." Kosova, fortunately enough, was not represented at that Islamic conference, thanks to the vigilance of President Fatmir Sejdiu. Now, one year on, there is no doubt that my observation was correct. But the debate continues. It should be noted that, a month after Kosova's proclamation of independence, there is no indication that any of these states will recognize it. In the final analysis, such recognition would be of no essential value; it would be insignificant in terms of the minimal influence that these states have on international politics. I am convinced that any attempt "to infiltrate" these undemocratic states, most of which are dictatorships, would present a risk to Kosovo's present and, in particular, its future. There are a number of reasons Kosova's participation in this conference is unnecessary. There is not a single reason for Kosova to participate in the meeting in Dakar. Therefore, Kosova's decision to take part in this meeting is immature and not based on any strategic analysis. [Passage omitted]

There are strong reasons Kosova should not take part in such conferences; indeed, it should stay away from them as much as possible, because Kosova's aim to establish a democratic, tolerant society is not helped at all by getting closer to these wholly undemocratic countries. There are many reasons and arguments for this and the heads of Kosova's institutions know them well. Those who are eager for Kosova to take part in this meeting know these reasons and arguments, too. They know that Kosova would stand to lose and that the only benefit would be for them to gain political capital or certain business advantages.
Kosova's participation in this conference and its presence alongside countries most of which are dubious for the civilized world, countries with governments containing many fundamentalist elements, would send a bad signal to our Western friends, without whom the independence process would not have been completed. The process would not have taken place with the help of this organization or even hundreds of such organizations. There is no need to comment on this, because even the most naive and pathetic people know that the Kosova issue has gone and will go through Washington, Brussels, London, Paris, Berlin, and Rome, not through such wholly undemocratic states, in which there is no democracy, freedom, market economy, or wellbeing. Without the support of these centres Kosova would never have been able to gain independence; indeed, it would never have been liberated from the Serbian state. [Passage omitted]
Kosova can and should cultivate relations with every state, even Serbia. However, it should never enter into alliances that damage its image and create internal tensions. Kosova's institutions should not fall into the "Albanian trap," which is still causing difficulties for our mother country over its economic recovery, integration into the Western world, and, above all, ability to attract powerful economic investment from the Western world. [Passage omitted]
Kosova should cultivate and strengthen its partnership with its great Western friends, on whom our economy, present, and future depend. The Islamic states are not only geographically far away, but they are also, politically and culturally, in a world that is alien to democracy. Therefore, they can exert no influence on perceptions about Kosova. The long-suffering and degraded Kosovar society should be brought as close as possible to all the components of the Western world. Otherwise, it will continue to suffer and remain without prospects for a long time. Similarly, there is no need for young Kosovars to seek to emigrate to Islamic countries; they should do so in the direction of the EU and United States. And herein lies the responsibility of the current political class.
Source: 55Pesedhjetepese, Tirana, in Albanian 14 Mar 08
BBC Mon EU1 EuroPol bk
Copyright (C)

Apokalepsia e artit (POEZI)

Apokalepsia e artit


Ndue Ukaj

Vjen dita jote poezi e mbytur nga pika e zezë në horizont,

I mermerët shtrihet kujtimi për kohën e Komedisë Hyjnore,

Prapa hapave të molisur nëpër barrikada të panumërta

Rri hije shpirti im i etur për të fshehtat tuaja

E shembur koha e pasioneve lakuriqe që fluturon si korb

Endet tamam si ylber mbi kokat tona të topitura nga betonet e gjithfarshme

Të përgjumur dehemi në universin e mendimeve shpërthyese

Ka me ardh dosido dita jote poezi,

Rri e qetë në hijen e magjisë që e njeh vetëm ti

Dhe mos e zhvesh imunitetin e trashëguar nga Zoti,

 Zeus s' ka mbi tokë, fli e qetë dhe përkunde kohën hallakatur

Njeriun e përhumbur nëpër reklama çoroditëse

Dhe epokën e dokrrave, e zhurmës së gjithfarshme

S'ka vend për art, sa trishtueshëm, s'ka kohë për poezi

Digjen merimanga digjen fjalë e bashkë zemra

Në horizontin e pritjes prehet një metaforë në fyt,

I është zënë fryma, qanë pa ju kuptuar dhembja,

E ledhatoj në buzët e kallura të saj qetësohem,

Kalendari im pa data, pa muaj e pa vite po tretet

Nga djersët verore që të djegin ballin,

Duhet terapi në buzë, më duhet ta puth vargun e etshëm,

Sot nuk këndohet shpirti im,

Në vend të këngëve dëgjojmë zhurmë çmendurake

Kronika të zeza dhe aspak art.

Rropatje kotas për të prodhuar hamendësimet e panumërta:

Çdo gjë zë vendin e vet

E poezia...!.

Nganjëherë i kafshoj dhëmbët furishëm
I kafshoj fort gjuha më përleshet me dhëmbë,
Më mbetet gjuha në dhëmbë nganjëherë,
Me gjilpërë më duhet ta qep gjuhën,
Engjëllushka ime, Jo pse dua, nganjëherë

Çuditem edhe me veten si i kafshoj ëndrrat,
Hahem me to deri në përgjakje
I kafshoj dhe përleshëm me realitetin,
Nëpër net me ëndrra vjeshtore

Dhe pranvera me buzëqeshje dashurore
Hamendja për fitore mbyt trishtimin
I kafshoj ditët, edhe netët i kafshoj,
Të zeza si futa, netët e paperënduara,
Krejt përgjakëm nganjëherë,
Me dhëmbët e mi të rëndë- të rëndë,
Sa shkëmbinjtë e Bjeshkëve të Nemuna,
Nganjëherë botën e zë gjumi 'mes të ditës,

Dhe aty përulet miti i fuqisë së qëndresës

Trulloset bota krejt e humbur përkundet,
Harron përuljen e gjurit nganjëherë bota

Bije në gjumë nëpër ninulla ledhatuese

Papritur tretet nga thartira që të qetë zorrët

Tëhuajsohet mendja dhe humb imazhin në pasqyrë

Pema Jetës zë rrugën në mëngjesin me vese diellore
E unë, nganjëherë i vetmuar përleshem me botën
Dhe përhumbem në lakuriqësinë e poezisë


Muzë, mos fli hape sythin

Dhe më huazo zërin e kangës

Përkulem para teje

Digjem e flakë s'jam

Muzë, në fillim ishte fjala

Dhe fjala ishte gjithçka

Tanimë s'mbet gjë tjetër

Përpos fjala e dashuria

Më dëfto kufirin e jetës dhe vdekjes

Dhe mbretërinë poezisë

Në qytetin tim më kufij e mure

Më dëfto mbretërinë prej urate

Dhe më mëso të bëhem dishepull i fjalës

I muzikës së shpirtit të dëlirë

Që vallëzon kurrë pa ndal

Më dëfto shumë

Se historia është nyje në këmbë

E shkruar dhe e rishkruar

Nëpërmjet gishtave të dridhur

Për të prodhuar mite

Dhe një kodër rrenash

E pra Muzë, këndo me mua

Dhe dashurinë që vlon

Në metamorfozën e kohës

Më dëfto Zoti im se

Dielli lind për të mirët dhe të këqijtë

Gjuha e zjarrtë shndërrohen në hije

Dhe shikimi im në horizontin e pritjes

Tek rikthen mendjen në ditën e djeshme

Dhe kundron strukturën e kohës

Në pikën e së nesërmen

Poetët vetmitar

Dje takova poetin e vetmisë së madhe

Rrugës së qiellit thithte diellin

Kishte mbështjell kokën me ëndrra

Që t'mos i harliseshin vargjet

Dje takova poetin e dashurisë së madhe

Rrugës së pyllit me ngjyra të panjohura

Kishte lidh kokën me sytë e erosit

Që t'mos i çorodiseshin vargjet

Dje takova poetin e vetmisë së madhe

Rrugës së pluhurosur lëpinte gjurmët e tij

Kishte lidh me histori kokën

Që t'i fashiste rrenat si koka prej gjarpri

Dje takova poetin e vetmisë së madhe

Rrugës së vetmisë së metaforave

Kishte dal i lakuriqësuar

Të dehej në sytë e tij bota

Dje takova poetin e vetmisë së madhe

Me matematikën e zemrës

Zgjidhte të panjohurat e bëra lëmsh.

Gjyqi per vjershën time
Kështjella e drejtësisë s'mund të përmbyset

Me një të fryrë nga zgafellja e gojës
Edhe nëse Jozefi K vdiq si qen rrugëve të Parisit a Pragës
Procesi s' u mbyll e ai mbetet proces
Të premtet e mëdha s' kuptohen pa të dielën e madhe.
Ç' faj ka poezia që e sulmon
Imunitetin s'mund t'ia marrësh as kur lakuriqësohet

Mjekrën time të pakrehur kurrë,

Të rritur zjarreve përcëlluese
Mbuluar me merimanga gërdie
Edhe po deshe s'mund ta puthësh kurrë

Dhe beso, kjo poezi vlon për dashuri
Është e lakuriqësuar se i është falur kjo dhunti
Po deshe vraje, në varr mund ta vësh

Strukturën e mendimeve s'mund t'ia prekësh
Poezia është e panjollë mos e sulmo
Barbar, po deshe vraje
Do pjell gjarpinj, që sytë të t'i helmojnë

Macet e çartura vrapojnë gjoksit trishtueshëm

Po deshe vraje ajo kurrë s'vdes
Edhe nga varri shpirtin e trazon.

Hija e korbave

Në ishullin e pritjes vetmia e thartë

Dhe struktura e deformuar e seksit

Në lumin e kohës ecte zvarrë, Grua

Nuk e njoha Homerin as verbimin e tij

Me hapa të Akilit masë kohën prapa

Dhe kilometrat deri matanë Itakës

Sythi yt kaltrosh përhumbet në lakuriqësinë

E natës së zezë ku tëhuajsohet mendja

Akti i çoroditur i shpirtit hije

Në të qarën e seksit tënd rrjedhin pikat

E dushit të ftohtë në ishullin e vetmisë

Drama e pashkruar në teatrin e gërmadhave

Dhe puthja e akullt që dogji sythin e përlotur

Një korb vështroj shikimin tim prej të dashuruari

Ditën me mendime të hallakatura

Dhe miti reflektoj fragmentin

E artit të shkruar nën hije korbash

Sytë nuk janë dritare prej motesh

As dyer të largimit nga trishtimi.


Shalli i zi në qafën e rënduar

Dhe një shikim i përvujtshem

Treten ngjyrat e shndritshme

Dhe rekuizitat e zaza na marrin sytë

Një gomar pallë sa të shurdhon veshët

Dhe hijet e korbave mistershëm

Kafshojnë fjalët e aktorëve të rraskapitur

Një puthje prej Jude

E deh aktoren me emrin Çudira

Zhvesh brekët me duhmë shurre

Dhe i hedh në publik e llastuar

Akti i parë pa orgazëm

Loja zgjati disa minuta

Dhe akti i dytë i kredhur në soditje

Një gomar defilon në skenë për të satën herë

Dy korba i bëjnë hije prej uji

Aktori i turpshëm refuzon të lakuriqësohet në skenë

Perceptimi për dramën mi gërryejnë sytë

Godo nuk priti sa unë


Poetët vetmitar


Dje takova poetin e vetmisë së madhe

Rrugës së qiellit thithte diellin

Kishte mbështjell kokën me ëndrra

Që t'mos i harliseshin vargjet

Dje takova poetin e dashurisë së madhe

Rrugës së pyllit me ngjyra të panjohura

Kishte lidh kokën me sytë e erosit

Që t'mos i çorodiseshin vargjet

Dje takova poetin e vetmisë së madhe

Rrugës së pluhurosur lëpinte gjurmët e tij

Kishte lidh me histori kokën

Që t'i fashiste rrenat si koka prej gjarpri

Dje takova poetin e vetmisë së madhe

Rrugës së vetmisë së metaforave

Kishte dal i lakuriqësuar

Të dehej në sytë e tij bota

Dje takova poetin e vetmisë së madhe

Me matematikën e zemrës

Zgjidhte të panjohurat e bëra lëmsh.

Koha shumëngjyrëshe

Me kërkua është art si me puth diellin,

Me lundrua nëpër natën e braktisur, oh

Nga hëna bythprape e ngjyrat e errëta

O natë e vetmuar me sy gjysmëqorre,

O kohë shumëngjyrëshe e trashur n' vete,

Lak e bërë mbi kokën time vallëzon

Kryelartë i shndrisin sytë e Ciklopit i ka

E sheh si i lëvizin këmbët e shpejta..

Akil s'është por fluturon si në beteja antike

Herë në Amerikë, e zë trishtimin në ëndërr,

Herë në Europë, e kap ankthi në shtrat,

Herë në Azi, e zë makthi në rrugë,

Herë zgjohet me kujtimet për kalin,

Bën dashuri në barkun e kobshëm

Dhe i ngatërrohen rrugët para këmbëve

Koha e pa ngjyrëshe, e paemër e pakënduar

E pashkruar, me muzikë të harlisur vallëzon

E çmendur përdridhet si vajzë në take t'larta

Cunam që si duron metaforat as ironitë

Me  struktura të deformuar deri në përjashtim,

Endet me shikimin e tretur në asfaltet moderne

Dhe s'gjen pandehem krahasimi nga modernistët

As nga progresistet e posmodernistet

Nga injorantët e regjur me fjalorë demagogjishë,

Që kurrë s' e kuptojnë artin e heshtjes

Për të mbytur zhurmën dhe gumëzhimën e frikshme.

Koha ime e përveçme në globin e ngulfatur

E paemër, e pagëzuar natën e braktisur me muzikë të harlisur

Me hije korbash e sorra të çartura

Si ngjan assesi kohës së Virgjilit,

Me heronj të çmendur e luftëra absurde.

Madje si përngjan as kohës së Krishtit e Judës tradhtar,

Koha ime kurrsesi s'është koha e lumit të Heraklitit.

Më duhet të kthehem neper të, dy herë ta nuhas,

Dhe të ec nëpër kujtesën e trashur nga merimanga

E krimba që bluajnë pamëshirshëm.

I inatosur me duhet të mos pajtohem me Heraklitin,

Dy herë më duhet të lahem në të njëjtën kohë:

Në të njëjtin ujë njëherë me zjarr përvëlues

Pastaj me artin e heshtjes dhe ujin e uratës.

Mes meje e kohës fluturon zogu pranveror

Me pupla të mërdhita e sythin e trembur,

E trazon pikëllimin e vizatuar në majën e Kështjellës së mendimeve

Kohën e grabitur nga leckaman me lëkurëgjarpri,

Dardania ime e Shenjtë e goditur nga antikoha.

Dhe miti i harresës që qelë si lule çdo mëngjes




Alfabeti im

Shkronjat si gurë zbresin

Në alfabetin me figura të pakuptimta

Fragmenti i jetës sime kthen në udhëkryq

Sikur nëpër ëndrra të çmendura

E nuhat ikjen deri në skëterrë

Alfabeti im

E zgjatë rritën prej poezi

Duke i zgjeruar pasionet deri në qiell

Dhe zanoret e afshit që shpërthejnë

Mbi sytë e mijë

Pezmi i shkronjave të gurta,

Prish gjumin e kufijve

Në universin e kohës pa poezi

Si leckaman metropoleve të botës

Kërkoj këshilla nga poetë

Të kuptoj fjalën prej guri

Si i trazon mendimet abstrakte

 Unë jam hapi im dhe rruga deri tek atdheu i poezisë

Në rrugën që prehet pas çdo ecje

Nga injorantë që vallëzojnë me zhurmën

Maratona e poezisë nëpër shpirtra të dergjur

Shumëzon ujin, tamam si Krisht


Largësia pikturohet në varg,
Me nuanca ngjyrash që thyhen

Mes vete si në pasqyrë
Thyhet dielli në perëndim

Koha shpërlan trutë
Fjala digjet në zjarr
Zjarri humb në fjalë
Unë humb bashkë me fjalët
Bashkë me vargjet digjem
Me copëzat e qiellit
Që më kafshojnë
Me lotët e djegur
Nën gurgullimë ujërash
Ujis vargjet
Pëshpëris ofshama dehëse
Me mall
Kultivoj rimat, ritmet
Bashkë me pikëpyetjet e çelikosura,
Që rëndojnë sot, nesër... përgjithmonë.
dhe sot:
Këputje vargjesh
Përthyerje motivesh
Ngjiten pa dashje vargut tim
Jo në emër të shenjtërisë
As të djallëzisë
Plotë shikime të përhumbura, të zbehura, të hutuara
Ngjiten si merimanga gërdie vargut tim të lodhur
Jo vetëm kaq
Dashuri, të mbërthyen pamëshirshëm
Këngë laviresh të shprehin dhembjen
Për kohë të mykura
Kokave të trasha
E ti vazhdon të besosh gjithçka
E s'e kupton vargun e këputen
Në harresë të lënën
Në fyt të prerë
Magjeve përplot merimanga gërdie,
Kullave të fikura kanunesh
O zot, shpirti im dashuri
Nëse jeta ushqyet me metafora
e ushqehet me krimbat e qelbur
apo ushqehet me art e dashuri
Me metaforat vrasëse
Me ofshama helmuese
Me leshrat që s'gjejnë gërshërët dot
S'tunden muret e heshtjes,

Muret e moskalimit
Unë vazhdoj t'i lutem Zotit,
Mësomë t'mos dua kurrë djallëzoren për shenjtëri

Matanë mendimet qëndron hijerënde shpresa.

Logosi i fjalës poetike

Nga Ndue Ukaj

Ndue Ukaj

Logosi i fjalës poetike

Nga Ndue Ukaj

Në komunitetin e kritikës letrare, ekzistojnë pikëpamje për letërsinë, sipas së cilave, forma e shkrimit që definohet si poezi, është përfaqësim i letërsisë që ka vlera estetike (kritika e re anglo-amerikane) dhe se vlera e saj lidhet me realizimin e funksionit emotiv të gjuhës. Pra, gjuha, përveç se është esencë për letërsinë, për poezinë, veçanërisht është vetëidentifikim e objekt, përfaqësimi dhe sintetizimi i gjitha niveleve tjera që përcaktojnë e definojnë si zhanër letrar. Duke përjashtuar rrëfimin, poeti përmes gjuhës evokon situata, ide e ndjenja poetike, përmes trajtave shprehëse emocionale. Janë këto elemente që e bëjnë këtë formë shkrimi një art specifik letrar.

Në fakt, duke qenë "letërsia një lloj i veçantë gjuhe apo një përdorim i veçantë i saj" (Jonathan Culler), poezia, si zhanri themelor i letërsisë vlerësohet si manifestim më praktik i fjalës, që fokusohet tek gjuha, semantika evokuese e saj, me një vëmendje të posaçme në parimet organizuese të tingullit dhe ritmit. Poezia apo arti i orakujve, shprehja më sublime që simbolizon modusin tematik (Northrep Fraji), kjo mbretëreshë e sublimes estetike tejkalon përmasat e zakonshme të ligjërimit njerëzor dhe hynë funksionalisht në rrafshin universal, për t'i inkorporuar koncepcionet metafizike e transcendentale, nëpërmjet domethënieve të përtejshme, figurative, filozofike. Poeti, në cilësinë e orakullit evokon me gjuhën e së bukurës dhe sublimes perceptimet për jetën e universin. Këto perceptime dhe observime poetik i gjejmë të sintetizuara në librin me poezi të  Gjekë Marinajt, "Lutje në ditën e tetë të javës" ku kënaqësia e tekstit dhe institucioni i tekstit (Roland Barthes), sintetizojnë parimet themelore të një poetike të konsoliduar estetike. Ky interkomunikim i shpërfaqur në titull, korrespondon në esencë me dimensionin semantik e estetik të letërsisë së tij dhe njëherit implikon koncepcionet universale për krijimin, të cilat poeti i ndërlidh në kontekstin e një kodi kulturo, i cili ka referencë ka atë biblik. Poezia e Marinajt mbetet arenë afreskesh, ku gërshetohen e bukura dhe e këndshmja (Dulce et Utule sipas Horacit), mesazhi dhe semantika e tekstit, tingulli dhe ritmi funksional, elemente këto të cilat i japin dinamik tekstit poetik, në pikëpamje ideore, ndërsa krijojnë synesa ritmike të posaçme, në aspektin e formës poetike. Ky vëllim poetik që në titull implikon nivelin e leximit intertekstual të poezisë, që këtu nënkupton kontekstin e shtatë ditëve të krijimit biblik. Kjo lojë poetike, përveç se reflekton koncepcionet për krijimin, këtë akt të magjishëm, e sforcon aktin krijues deri në kod kulturologjik, universal e të përtejmë: poeti Marinaj ia shton krijimit Hyjnor një ditë për vete (dhe krijuesit), nga shtatë ditët e krijimit biblik, ngase kësisoj përmbushet plotënia e universumit, apo:
"Engjëjt të zbresin nga parajsa
     e të bëhen poetë" ("Lutja e së djelës")
Për faktin e thjeshtë se poezia është "shpirt i zbardhur gjerë në shpirt" dhe "lëshon tinguj marramendës nga kontakti i filozofisë me ndjenjën" ("Poezia"), së këndejmi shkakton katharsisin e nevojshëm letrar, sepse, sugjeron Marinaj, misioni i artistit është, që të "ndihmoj": "Kafshët të zbuten/ e të bëhen humanë" ("Lutje e së dielës")
Ndër elementet e rëndësishëm të poetikës së Marinajt mbeten akti imagjinativ i bashkëdyzuar me shenja e simbole empirike, të cilat i japin tekstit poetik tonalitet të theksuar dhe krijojnë një dinamik specifike tekstuale. Ky aspekt poetik, në plotëni është i konsoliduar dhe realizuar përmes një sistem figurative të konstruktuar me potencë të fuqishme kreative e frymëzim; me nuanca të fuqishme intelektuale e kulturolologjike. Kjo nënkupton se poezia e tij automatikisht parakoncepton apo i dedikohet lexuesit të kultivuar, një sintetizim të lexuesit empirik dhe model të letërsisë (Umberto Eco). Në esencialitetin e saj, poetika e Marinajt, është e krijuar me vokacion të kultivuar, ndjeshmëri të thellë dhe tension të fuqishëm dhe e bën këtë poet, krejtësisht veçantë dhe model në poezinë e sotme shqipe. Poezia e vëllimit poetik "Lutje në ditën e tetë të javës", është e organizuar në cikle poetike, parimet e së cilës mbështetën në njëtrajtshmërinë e toposeve dhe rrjetit tematik. Më tutje, në pikëpamje të formës, lirika e Marinajt mbart në vete konceptin përsosmërisë ritmike, një parimi organizues simetrik, ku gradacioni poetik dhe aluzionet e vargjeve në përpikëri gërshetohen me harmoninë mes përmbajtjes dhe formës, dimensionit semantik dhe artistik të figurës, vargut dhe vjershës në tërësi (poezitë "24 orë dashuri" dhe "Bisedë me vdekjen"). Madje, mund të themi se Marinaj na del më specifik se kushdo në komunitetin tonë letrar, i pakrahasueshëm me format dhe mënyrën si e organizon materien poetike, si e koncepton temën e si i mishëron vargjet me figura dhe sistemin e brendshëm të rimimit dhe ritmit. Këto elemente i japin lirikës së tij gradacionin shumëformësh, ndërsa vargjet përçojnë kuptime ekoivoke. Dimensioni i kësaj përmase poetik, variohet në trajta të ndryshme të diskursit poetik, brendapërbrenda një sistem vargëzimi të përpunuar, ndërsa merr përmasë kuptimore tragjike, ta zëmë, tek vjersha "Sot u lind Frederik Rreshpja", përmes së cilës Marinaj skalit vargjet nga më të fuqishme e poezisë shqipe:
"Poetit i pat humbur me kohë harmonia e trupit
Me mendjen. Koordinimi i shpirtit
Me vargun, jo. E gjithë kjo në platformën
Që luciferi patë projektuar për poetët shqiptar"
 Në të vërtet, poezia e Marinajt në tërësinë e saj referencën e ka të etabluar në vetë qenien e poezisë, në artin e shkrimit, në artin e empirisë dhe universumit, aty ku gjendet siç do thoshte Umberto Eco bota e madhe e librit. Në fakt, ky është Olimpi i poezisë së Marinajt, ndërsa ai zgjerohet vazhdimisht dhe prek thellësitë e magjisë së botës së librit, nuancat e dashurisë dhe perceptimet për të bukurën që sjell kjo ndjeshmëri. Më tutje, poezia e Marinajt evokon fuqishëm kodet e mëdha poetike, ato që janë shenja të përhershme semiotike e semantike të tekstit letrar, Homerin, Danten, Gëten, Neruden, , Fishtën, Migjenin, e shumë të tjerë, me të cilët interkomunikon, në rrafshin e diskursit dhe dimensionit semantik. Këndej pari, ky soj vargjesh konoton fuqishëm në aspektin  kuptimore dhe shpërfaq ambivalencën poetike që tërheq paralele, gjithnjë në funksion të substancës së lirikës dhe intencës ideore:
"Marloëe më ka bërë shumë nder me Faustus
Tani i njoh mirë vlerat e shpirtit, kostot e dijes"
("Autoportret i avancuar").
Në fakt, zbërthimi i këtyre esencave, sjell vargun dramatik, i cili na implikon disa nivele tekstesh intertekstuale e interdiskursive, ngase vargjet (teksti poetik) krijojnë relacione të ndërmjetvetshme e funksionale me tekste e njohura në kulturën e shkrimit letrar:
 "Të më falë Miltoni, por për mua do të ishte më mirë
Të jem shërbëtor në parajsë se sa sundues në ferr".
("Autoportret i avancuar").
 Këto perceptim poetike, Marinaj i sforcon brendapërbrenda një kodi të madh letrar. Prandaj, me shpirtin e artistit të madh e sofistifikon vargun estetikisht, i jep përmasë të thellë kuptimore, do të thosha krijon vargjet emblematike, sikundër nga fuqia ideore, ashtu edhe fuqia stilistike-letrare:
"Sa herë jep shpirt një poet diçka vdes brenda meje"
("Me Neruden pranë Atlantikut").
 Në të vërtet, ky varg shpreh tërë intencionalitetin poetik, qëllimet e përtejme të fjalës së shkruar të poezisë së Marinajt, poezi kjo që karakterizohet fuqishëm nga mendimi i thellë dhe filozofik, nga reflekset që përshkojnë vargun dhe figurën, por asnjëherë që ta rëndojnë atë, përkundrazi:
"Perëndim në të dyja kuptimet e fjalës
Gravitet specifik ekstrem:
Kripë dhe shqiptar
Ujë dhe vdekje"
                      ("Flluska mbi Adriatik")
  Dhe më tej:
 "A ka më shumë
Apo zgjedhime
Këtë model të diskursit poetik e hasim edhe në poezitë "Sugjerimi më zë të ultë", "Labirintet e mendimeve të Tanugunit", "Reaksion", "Fytyrën tënde", "Ailropada në gjyqin e fjalës", etj.
Duhet përmendur se poezia shqipe e dy dekadave të fundit, duke u liruar nga dogmat e krijuara në art e letërsi, ka shënjuar ngritje të ndjeshme, sikundër në planin sasior ashtu edhe në atë cilësor. Kemi një sërë poetësh që kanë hyrë në botën e letërsisë, me prirje të fuqishme novatore stilistike, duke zgjeruar komunikimin poetik dhe pikërisht në këtë kontekst, shkrimtari Gjekë Marinaj shënjon një moment të ri në poezinë shqipe, duke i sjell poezisë elemente të reja, origjinale, bashkëkohëse dhe specifike, brenda korpusit të letërsisë shqipe të dy dekadave të fundit. Poet elegant, me shprehje të përpunuar filozofiko-meditative, Marinaj në artin e tij shkrin dogmat për artin, drejtë një intencë sublime poetike: krijimit të artit të esencave origjinal, duke i kundruar brenda sistemit estetik. Dhe këto esenca i percepton me shije të hollë estetike, i kundron nga këndet më të ndjeshme dhe më dridhmuese, për t'i sintetizuara me gjuhën e së bukurës dhe këndshmes (Horacit). Këndej pari, poezia e tij shënjon një raport të nderligjshem e kuptimor mes semantikës së gjuhës dhe gjetjes së fjalës adapte, e cila pastaj ngjeshët me figurën dhe përplotëson qëllimin poetik. Toposi i temave dhe rrjeti tematik i poezisë së Marinajt është i shumanshëm. Uni lirik kalon nëpër tri rrethet Dantiane, drejtë shkrirjes së tyre dhe prehjes në lumturinë e poezisë, këtë lumturi që ja dhuron fuqia e letërsisë dhe qëllimi i saj përtej çdo qëllimi praktike. Këto nuanca janë të projektuara me gjuhë evokuese tek poezia "Purgatori", në të cilën, në variante të ndryshme shpërthen bota e dashurisë profane, mes mashkullit e femrës, por vargu tejkalon përmasën e këtij toposi dhe përplotësohet me funksionin e rrjetit intertekstual: 
"...Françeska pat rënë në dashuri sekrete me Paulon.
Pa i lexuar njëri tjetrit asnjë pjesë nga tregimi...
Madje as Dantja
Nuk hodhi dritë mbi dramën e tyre,
Nuk e trajtoi atë
Si një nga kualitetet e romancës tragjike.
Sa për ta
Dantja më mirë ta lente
Të pabotuar "Komedinë Hyjnore":
Ata do ia shtonin edhe një rreth të ri
Për poetin, dashuria në trajtat më të fuqishme rrezaton plotëninë, ajo është vetë bukura. Në poezinë "Vajzat" poeti shpërfaq diskursin idilik, një trajtë lirike të bukur që kurdoherë e përcjell poezinë e Marinajt, edhe kur ajo tejkalon përmasat e poezisë së dashurisë dhe merr konotacione meditative-filozofike, sikundër ngjet tek poezi "Dusitës, në 14 vjetorin e Martesës"
"Pa vajzat-diejt dhe hijet e vetë bukurisë,
Dashuria do tkurrej në një gëzhojë vezake"
Ky rrjet toposesh e motivesh ndeshet kudo në poezinë e Marinajt. Madje, nuancat e dashurisë reflektojnë dimensionin ideor të palcës së poetikës së tij, për të mos thënë se ky rrjet toposesh përbën boshtin e librit. Për faktin e thjeshtë, por sublim, se dashuria është fytyra e tij, ajo është përfytyrimi më i mirë i qenies së poetit, së këndejmi edhe i aktit krijues:
"Faleminderit për pjesën tënde të fytyrës sime"
            ("Dusitës, në 14 vjetorin e martesës")
Gjitha këto ndjesi e perceptime poetike, kanë rëndësi të shumëfishtë, e veçanërisht për aktin krijues, çastet e ekzaltimit shpirtëror, ngase:
"Poezitë e mia nën lëkurën tënde vajzore
Japin e marrin metaforën melankolike"
                ("Në inkubatorin e Grabutës").
Rrjeti tematik i poezisë së Marinajt është i shumanshëm. Fati dhe katrahura e vendit të tij dhe e qenies së tij mbetet pjesë e frymëzimeve të ndjeshme poetike. Tek poezia "Në datëlindjen e nënës" ka një mall të çiltër, një spontanitet cilësor, por asnjëherë poeti nuk lëshohet në retorikë:
"...Koka e
Saj akoma e varur në
Qiellin e një jete me re të
Zeza që hezitojnë të kthehen
Në shi..."
Apo, në rastin tjetër:
"Lexoj duart e nënës
Që fytyra të ketë vlerë" ("Duart e nënës")
Pikërisht në poezitë për nënën vërehet ndjeshmëria e thellë poetike, përplasja e filozofisë së jetës dhe artit të shkrimit. 
Poetika e Marinajt karakterizohet nga diskursi shumëplanësh ligjërimor, dimensioni lirik bashkëdyzuar me trajtat e ligjërimit përshkrues, trajta këto që i japinë ritëm e sistem ritmik cilësor dhe funksional. Në fakt, idealet poetike dhe ferri i botës pasqyrohen në poezi me nuanca të konstruktuara në kontraste të fuqishme, e nganjëherë i nënshtrohen një ironie therëse:
"Trup qiellor në orbitën ku fjala s'mbahet vetjake.
Fali fytyrat në rrethin e dytë të purgatorit,
Mburojë prej intelekti përballë krijesave bajate".
              ("Fytyra në rrethin e dytë të purgatorit-Fishtës")
Poezia e Marinajt shquhet për realizimin metafizik. Kjo poezi duke patur për observime të përbashkëtën e njerëzimit, me nerv lirik, thërrmon esencat e filozofisë së jetës, së këndejmi edhe filozofisë së shkrimit, sikundër tek poezia "Vija ndarëse me Emily Dickindonin-in", ku Marinaj spikat efektin konceptual të vargjeve:
"Orët plakën tek i kthejnë mendimet në dëborë-
Dëbora vjetrohet tek flakëron e menduar në erë-
Unë, pa kuptuar, jam poli i ngrirë e veriut tënd".
Një aspekt cilësor dhe jashtëzakonisht të arrirë në kuadër të këtij vëllimi poetik përbëjnë poezitë për artin poetik, poezinë, prozën, poetin, për qenien e letërsisë, pastaj ato lirika kushtuar figurave të njohura, sikundër "Homeri","Migjenit", "Nëna e poetit Luigj Çeka dha shpirt", poezitë për Fishtën, Rreshpajn, Dalan Lucajn, Neruden etj. dhe pastaj ato për Shkodrën, për Nënë Terezën, për Gjergj Kastriotin, Rozafën, për Shqipërinë, Kosovën, Nju Jorkun. Këto poezi i shquan dhe i përshkon frymëzimi i thellë, sikundër shihet tek  poezia për Shkodrën, apo dy vjershat e bukura për Nënë Terezën. Duke konsoliduar poetikën e tij, Marinaj nuk ngarend pas ndonjë stili apo sistemi të caktuar stilistik-poetik, por si artist i rryer kombinon trajta dhe stile të shumta, për të krijuar stilin e veçantë, dallues Marinjan, një stilistikë që harmonizon shumësinë e koncepteve për qenien e poezisë.
"Për dreq, të gjithë banorët e erës e morën vesh.
Merkuri u shkëput nga vendi dhe u zhyt në det.
Dielli vuri duart në bel e u lartësua plot ëndje
Dhe muskujve të tokës u pëshpëriti një sekret:
Bëmë dashuri në natyrë, natyrshëm, natyrisht"
                                  ("24 orë dashuri")
 Kështu, poezia e tij aq sa mbetet moderne është posmoderne, endet mes klasikes e simbolikës, mes lirikës dhe trajtave epike, mes shkollës letrare shkodrane dhe amerikane, mbi të gjitha, teksti poeti ndërtohet mbi parimet e Artit Poetik. Ajo mbetet në vete një pikë referimi, për krijues e studiues të letërsisë dhe artit poetik. Parimi poetik i Marinajt është i ndërtuar mbi eksperienca të shëndosha dhe perceptime të shumëfishta për artin dhe njeriun si epiqendër e tij.  Për të sforcuar kodet e mëdha tematike, poeti i formësuar e rrahur në artin e shkrimit, interkomunikon me parakonceptimet për artin e letërsinë. Këndej pari, në ketë poezia e tij shpërfaq trajtat funksionale të intertekstualitetit dhe interdiskursit, si efekte të posaçme poetike.Ndërlidhja mes botës materiale dhe shpirtërore, në funksion të katharsisist poetik, ndjehet kudo si intencë karakteristikë e mesazhit poetik. Dhe këto gërshetohen nga ndjeshmëria e thellë humane, për të bukurën, për sublimen dhe kategoritë e saja estetike, për dashurinë si përjetësia e fjalëve dhe amshueshmëria e vargjeve. Brenda poezisë së Gjekë Marinajt, poetit, përkthyesit dhe profesorit të letërsisë, shkrihen në universin e pafundmë dy dimensionet themelore poetike: prirjes semantike, ku fjala dhe mesazhet tingëllojnë për të shpreh intencë ideor; dhe prirjes estetike, ku sintaksa e vargut është e kursyer, idetë, mesazhet, vishen me figuracion të zgjedhur, të seleksionuar, përmes një logosi e diskursit poetik, e cili metaforën dhe krahasimin i kombinon dhe kështu krijon tipologjinë e kënaqësive të lexuesit dhe më tej prodhon lexues të kënaqësisë, (Roland Barthesi). Për fund, poezia e Gjeke Marinajt mbetet një apologji për artin, ajo nuk demonstron, por është vetë pasqyra më e bukur e artit të fjalës.

* (Ky tekst është botuar si parathënie e librit më të ri poetik të Gjekë Marinajt, Lutje në ditën e tetë te javës, Faik Konica, Prishtinë, 2008)

Kosovo bör undvika anpassning av religiösa skäl

Kosovo bör undvika anpassning av religiösa skäl

 Ndue Ukaj
Albanska kommentar råder Kosovo för att undvika Islamiska konferensen 

Senast maj, då det fanns en debatt om huruvida Kosova [Kosovo] bör delta i konferensen för islamiska staterna i Islamabad, skrev jag: "Den islamiska staterna kommer att förbli ovilliga, oavsett om Veton Surroi och Lutfi Haziri besluta att delta i Konferensen i Islamabad. Deras deltagande skulle bara Tarnish Kosova-bilden.  Kosova, lyckligtvis nog, inte var representerat på den islamiska konferensen, tack vare en vaksam president Fatmir Sejdiu. Nu, ett år senare, är det ingen tvekan om att min observation var korrekt. Men debatten fortsätter. Det bör noteras att, en månad efter Kosova s proklamation av självständighet, det finns inget som tyder på att någon av dessa stater kommer att erkänna det. I den slutliga analysen, ett sådant erkännande skulle vara av avgörande värde, det skulle vara oväsentligt med avseende på den minimala påverkan som dessa stater har i den internationella politiken. Jag är övertygad om att varje försök att "infiltrera" dessa odemokratiska stater, av vilka de flesta är diktaturer, skulle utgöra en risk för Kosovos nuvarande och i synnerhet dess framtid. Det finns flera skäl Kosova deltagande i denna konferens är onödigt. Det finns inte en enda anledning till Kosova för att delta i mötet i Dakar.  Därför Kosova beslut att delta i detta möte är omogen och inte bygger på någon strategisk analys.
Det finns starka skäl Kosova bör inte delta i dessa konferenser, faktiskt, det borde stanna borta från dem så mycket som möjligt, eftersom Kosova mål att upprätta ett demokratiskt, tolerant samhälle är inte hjälpte alls av att komma närmare dessa helt odemokratiska länder. Det finns många skäl och argument för detta och cheferna för Kosova: s institutioner känner dem väl.  De som är angelägna för Kosova att delta i detta möte veta dessa skäl och argument, också.  De vet att Kosova skulle gå miste och att den enda fördel skulle vara för dem att vinna politiskt kapital eller vissa företag fördelar.
Kosova deltagande i denna konferens och dess närvaro vid sidan av länder varav de flesta är tveksamma till den civiliserade världen, länder med regeringar som innehåller många fundamentalistiska element, skulle sända en dålig signal till våra västerländska vänner, utan vilka de oberoende process skulle inte ha slutförts.  Processen skulle inte ha skett med hjälp av denna organisation eller ens hundratals sådana organisationer. Det finns ingen anledning att kommentera detta, eftersom även de mest naiva och patetiska människor vet att Kosova frågan har gått och går igenom Washington, Bryssel, London, Paris, Berlin och Rom, inte genom sådana helt odemokratiska stater, i vilka finns det ingen demokrati, frihet, marknadsekonomi, eller välbefinnande.  Utan stöd från dessa centra Kosova skulle aldrig ha kunnat bli oberoende, faktiskt, det skulle aldrig ha befriats från den serbiska staten.  
Kosova kan och bör odla relationer med alla stater, även Serbien. Men det får aldrig ingå allianser som kan skada dess anseende och skapa inre spänningar.  Kosova: s institutioner bör inte falla i "albanska fällan," som fortfarande skapar problem för vår mor landet under dess ekonomiska återhämtning, integration med västvärlden, och framför allt förmågan att attrahera mäktiga ekonomiska investeringar från västvärlden. 
Kosova bör odla och stärka sitt samarbete med dess stora västerländska vänner, i vilken vår ekonomi, nuvarande och framtida beroende. De islamiska staterna är inte bara geografiskt långt borta, men de är också, politiskt och kulturellt, i en värld som är främmande för demokratin. Därför kan de ha någon inverkan på uppfattningarna om Kosova. Den långvariga lidande och förstörd kosovoalbanska samhället bör tas så nära som möjligt till alla delar av västvärlden.  Annars kommer det att fortsätta att lida och fortfarande utan att utsikterna för en lång tid. Likaså finns det ingen anledning för unga kosovoalbaner att försöka utvandra till islamiska länder, bör de göra det i den riktning som EU och USA.  Och här i ligger ansvaret hos den nuvarande politiska klassen. 

 Den 14 mars 08

Letërsia e Gjergj Fishtës

Letërsia e Gjergj Fishtës

Ndue Ukaj

I pari shkrimtar shqiptar i propozuar për çmim Nobel, prozator, poet, përkthyes, "Militant i letërsisë shqipe" - i vlerësuar nga Lasgush Poradeci, për të marrë epitetin e meritum. "Poet kombëtar i shqiptarëve" - Eqrem Çabej dhe "Homeri Shqipta" (Maximilian Lamberci dhe pastaj Engjell Sedaj), Gjergj Fishta do të mbete për më se një shekull personaliteti më i spikatur i kulturës letrare shqipe, duke u çmuar klasiku më i dalluar i kësaj letërsie. Figura madhore e Fishtës është vlerësuar dhe vlerësohet lartë, jo vetëm në fushën e letërsisë, por përgjithësisht në kulturën shqiptare, dimensionet dhe përmasat e së cilit prekin gjitha sferat me rëndësi kombëtare. Personaliteti i tij ndriçon në kulturën shqipe në shumë aspekte. Në kulturën e shkrimit shqipe, mbetet krijues kulmor, autori më i veçantë, më i shumëllojshëm dhe më i popullarizuari. Portreti i tij poliedrik, rrezaton në shumë drejtime në kulturën letrare shqipe. Me fuqinë intelektuale dhe shpirtin e pasionuar artistik, është bërë, për mase një shekull enciklopedia e shpirtit dhe mendësisë shqiptare, duke mbet zëri më influencues i kulturës letrare shqipe, edhe pse vepra e tij dhe ai vet përjetuan çmendurin më të madhe të komunizmit ateist në Shqipëri, kur u ekskomunikua dhe u abuzua me veprën e tij, kur u shtrembua dhe kur autori për së vdekuri përjetoj tragjiken e zhvarrosjes. Me të drejtë, Sabri Hamiti shkruan se ky akt vetëm sforcon mitin e martirizimit të krijuesve shqiptar, të ngjashëm me Pjetër Bogdanin.

Poet me sens të brumosur artistik, dramaturg me shpirt të rrëmbyer skenik, lirik më ndjenja të holla e drithërima vibruese, epikë me natyrë glorifikeuse e diskurs të fuqishëm heroik, Fishta është paradigma më interesante e letërsisë shqiptare të shekullit XX, por edhe letërsisë shqiptare vështruar përgjithësisht. Vepra e tij e gjerë dhe e larmishme, e shkruar brenda një periudhe dramatike kombëtare, që përfshinë katër deceniet e para të shekullit të kalum, wshtw referencat më të rëndësishme e kulturës letrare shqipe, duke ja dhwnw pikërisht fizionominë që i mungonte gjatë shekujve qenësimit të saj.

Me sensin e njeriut të përkushtuar dhe të pasionuar për artin letrar, autori diti të bënte një sintetizim të mrekullueshëm të shpirtit dhe mendësisë shqiptare, të kaluarës dhe të tashmes, sikur në një pikturë, ku spikaten virtytet dhe veset e kombit, ku rrëfehen degradimet kombëtare dhe ku shihen rrugët e trasuara për një ardhme të ndritshme herë me ngjyra subtile, herë ne nuanca të rënda, të ashpra, dramatike. Duke zgjeruar gamën tematike, duke sintetizuar kohë, ngjarje e mënyra mw tw shumwllojshme të këndimit artistik, autori i dha letërsisë shqipe një dimension të ri. Në mënyrë të jashtëzakonshme diti të harmonizoj estetikën e tekstit dhe tematikën. Me mjeshtëri e dije të kulluar letrare, shkriu empirin letrare dhe fiksionalitetin, në shtratin e intencës letrare që përplotëson tendencat e letërsisë misionare, me të cilin ideal Fishta ishte i mishëruar plotësisht, për t'u konsideruar apostull i lirisë së atdheut, misionar i letërsisë e kulturës shqiptare, ngase mishëroi në tekste popullin, aspiratat, gjallimin e shpirtin luftarak, natyrën rebeluse, të kaluarën e të tashmen. Ai ndërtoj një univers letrar, një Olimp Shqiptar, me qenie mitike e reale, duke ndërtuar kontraste të fuqishme dhe dramatike të letërsisë; madje më dramatikët në letërsinë shqipe. Aty ndeshim diskurset më glorifikuese, por edhe diskursin më sarkastik, që bëhen përmes ironisë së hollë, ku autori godet pamëshirshëm. Përmes veprës së vet të larmishme, autori donte të theksonte një aspekt të rëndësishëm për shpatarët; një identiteti kolektiv, që endet se karakteristikë e përhershme e veprës së tij. Autori e shqiptari i madh, Fishta diti t'i himnizojë mrekullisht virtytet shqiptare, shenjat identifikuese nacionale, gjuhën shqipe, flamurin kombëtar, trimërinë, figurat nacionale, të cilat i personifikon përmes heroit kombëtar Gjergj Kastrioti-Skënderbeu; portreti i së cilit do të endet në mënyrë funksionale dhe domethënëse në gjithë veprën e tij letrare. Fishta, figurë poliedrike, mbetet shembull eklatant e njeriut të ndritur, eruditë në shkrim, eruditë në kërkimet letrare, së këndejmi eruditë edhe në shkrimet e natyrës diskurseve analitike. Prandaj ka të drejtë njëri ndër njohësit e mirë të veprës së Fishtës, Atë Daniel Gjeçaj kur shkruan: "S'do mend se janë të rrallë ata studiues që kur shkruajnë diçka për Fishtën të mos tronditën thellë e të mos i qasen me një kujdesej të veçantë veprës së tij, sepse portreti i tij është klasik e aq i lartë sa kishte për t'u dashtë me ardh një tjetër Fishtë për ta paraqitur si duhet pa ia deformuar profilin, pa ju vorgnue ngjyrat".

Atë Gjergj Fishta, personalitet i rrallë i letërsisë shqipe, i cili më shumë se cilido shkrimtar tjetër i dha shprehje artistike shpirtit kërkues të shtetit të ri sovran shqiptar (Robert Elsie). Fishta ndjente nevojën e ripërtëritjes së kombit. Dhe kjo ripërtëritje, duhej bërë përmes njohjes së rrënjëve që lidhen me dimensionet etno-kulturore, mitike, epiko-historike. Andaj Fishta frymëzohet nga ideale që e karakterizonin shpirtin shqiptar. Prandaj, i jap të drejtë njërës nder njohëset e veprës së Fishtës, Janice Mathie-Heck, kur shkruan: "...Unë mendoj se Fishta u frymëzua nga sensi që ata kishin për nderin, drejtësinë dhe trimërinë. Ishte një atdhetar krenar dhe e vështronte Shqipërinë si një komb të rrezikuar, i cili donte të zinte vendin e vet përkrah kombeve të tjera të pavarura të Europës".

Konceptet krijuese të Fishtës, sikundër e riformulon e artikulon teoritë klasike për artin e letërsinë. Në tekstet e tij letrare, autori jetëson konceptet Horacit për të dobishme dhe të këndshmen në art e letërsi (Dulce et Utule). Duke ditur që është e dobishme të këndohet kodi i mitit nacional, njësojë diti se është i këndshme ky lloj kangëtimi për të frymëzuar zemrat djaloshare në lirinë e popullit. Për këtë zgjodhi kurdoherë diskursin substancial, diskurs ky që korrespondon me mitet dhe kulturën nacionale, që fuqizon tregimet për Orët, Zanat e Dragonjtë, për kujtesën historike, e figurat e dalluara, për ngjarje e personazhe të njohura biblike dhe religjioze. Koncepti krijues e letrar i fishtian, njëkohësisht e dinte dhe e njihte mirë funksionin e letërsisë, funksion ky që lidhet me konceptin aristotelian për Katharsis-in. Autori e ndjente se përmes teksteve të tij ai duhet të ndikojë në zemrat dhe ndërgjegjen shqiptare t'i shkund në vetëdije kombëtare. Më tej, autori në shkrimet e shumta, nuk aplikon ndonjë metodë letrare, shkollë të caktuar, por thithi gjitha diskurset e mundshme, aty ku pretendonte t'i fuqizonte konceptet e lartshënuara. Për të qenë klasik e modern; i kuptueshëm e elitar, stil ky që u formësua përmes koloritit të lloj-llojet ngjyrash poetike dhe që kulmon si një margaritar i rrallë. Në të vërtetë çdo autor ka qëllim origjinalitetin, edhe atëherë kur është i vetëdijshme se nuk ka ligjërim virgjër (Roland Barthi), dhe se diskursi personal/fiksional, me vetëdije apo pa të, huazon ligjërime të njohura, për ta pasuruar Universin Letrar. Nivelet e këtilla, si modele të përmendura i gjejmë në shumë plane të krijimtarisë së Fishtës, veçanërisht tek tekstet themelore, në të cilat autori funksionalizon gjithë potencën krijuese (në epikë te teksti fundamental "Lahuta e Malcis", në lirikë te dy përmbledhjet "Mirizi i Zanavet" dhe "Vallja e Parrizit", në dramatikë te tragjedia letrare "Juda Mukabe", në satirikë te "Anzat e Parnasit" dhe "Gomari i Babatasit".

Diskurset në letërsinë e Fishtës

Artet janë memece (Fraji), anda duhet kritika t'i bwjw ato tw flasin. Semiologu dhe dijetari i mirënjohur Umberto Eco shkuan: "Nëse është e vërtetë se të bësh kritikë do të thotë të kuptosh dhe të na bësh edhe ne të kuptojmë se si është krijuar një tekst". Ky mision i dyfishtw qw na sugjeron Eco, shtreson dy lloje kërkimore qw pretendojmë t'i analizojmë.

Me intencën e sprovës së formuluar, Diskurset në letërsinë e Fishtës, emërtohet korpusi letrar i Fishtës, domethënë tekstet letrare të fushës së artit (letërsisë), në të gjitha zhanret e krijimit letrar, nëpër të cilat kaloi dhe la gjurmë pena krijuese e autorit; me një intencë sprovuese në imanencën e teksteve letrar; tekste (krijime) këto të cilat i shqyrtojmë nga prizmi i një kërkimi poetik e letrare, që kërkon stilin e diskursit autorial, si diskurs i veçantë, personal dhe model i konstruktimit të ligjëratës letrare, artikuluar në diskurs letrar e estetik, brenda një sistemi më të zgjeruar, i cili asimilon dimensionin empirik letrare, si pjesë e produktivitetit referencial në shkrim; status ky të cilin e njeh letërsia e Gjergj Fishtës. Ky sistem, në instancën poetike, formësohet nëpërmjet ruajtjes së shenjave dhe kodeve të njohura letrare, në kuptimin e parë, që vijnë nga një proveniencë e caktuar kulturore a letrare. Pra në letërsinë e Fishtës, këto janë shprehje, kode a tema të "huazuara" nga referencialiteti dhe që ndërtojnë simbolizmin letrar kryetipor (Northrop Fraji), duke futur në shkrim imazhe letrare, që prekin në kujtesën letrare. Këto trajta e kategori letrare, na shfaqën si pjesë e diskurseve letrare e kulturore të njohura (Linda Hacion), të cilat kurdoherë në veprat letrare të autorit, bartin variante empirike funksionale e evidente, si dhe paraqesin rol të posaçëm në konstruktimin e ligjëratës poetike, brenda universit letrar të Fishtës. Paramodelet e diskurseve (ligjërimeve) qoftë kulturore apo letrare, të evidencuara në kultura të ndryshme të shkrimit, bashkë me diskursin autorial, bashkëjetojnë në letërsinë e tij, përmes një aparature poetike të perfeksionuar me gjetje letrare të nivelit të lartë estetik. Kësisoj autori sforcon dhe përmbushu dimensionin origjinal universal dhe statusin qëllimor të letërsisë së tij, që ka për tandem shkrimin misionar. Diskurset, duke u rikualifikuar nga variantet e mëhershme letrare, nga pikëshikim poetik autorial, përveç se marrin shenjëzime të reja semantike e estetike, nga pozicioni autorit empirik, ato natyrshëm konvertohen dhe marrin konotacione, të cilat ndërlidhen me një gjendje kohore letrare dhe retorike, që është qëllim i autorit. Kodet tematike apo diskurset e "huazuara" konotojnë, edhe trajta me nuanca dihotomike, duke hibridizuar diskursin personal e autorial ligjërimet e njohura, vetëm sa sforcohet tekstin, ngase bëhet pjesë aktive e diskurseve të mëparshme (Linda Haçion). Kategoritë letrare, të përkufizuara si diskurse, të cilat formësojnë stilin e shkrimtarit Gjergj Fishta, janë shumëplanëshe, dhe si të këtilla funksionojnë në kuadër të sistemit letrar të krijimtarisë artistike të autorit përmes një vetëdije të ngritur letrare, ku dallohet delli i fuqishëm i shqiptimit të botës artistik. Në këtë studim, kemi për synim përkufizimin e disa kategorive të diskurseve, të hetuara në korpusin letrar të teksteve letrare të autorit, të fushave fundamentale të prodhimtarisë artistike (epikë, lirikë, dramatikë, satirik), në të cilat autori shkëlqeu në mënyrë krejt origjinale dhe ndërtojë modelin letrar të papërsëritshëm. Hulumtimet, qoftë edhe sprovuese, me përcjellje të disa teksteve konkrete, janë një tregues i qartë se letërsia e Fishtës, në shkallë të gjerë formësohet nëpërmjet ligjërimeve letrare të njohura në kulturën letrare dhe për tej saj, që vijnë nga modele të ndryshme kulturore e religjioze. Në këtë aspekt analizat e tipareve të veçanta dhe të përbashkëta, si dhe statusi i tyre në pozicionim autorial është qelës për të hyrë dhe kuptuar universin e diskueseve që e karakterizojnë letërsinë e Fishtës. Diskursi origjinal, i konceptuar si autorial, është specifik në gjuhë e stil. Ka status të fuqishëm dhe tingëllon fuqishëm në tekst. Ky lloj diskursi përzgjedh një gjuhë të goditur poetike dhe përdor një figuracioni të qëlluar, kryeisht oral e religjioz biblik. Në këtë rrafshe të konfirgurimit të ligjeratës letrare, autorit del mjaft spirtuoz dhe elokuent në shprehej. Ky diskurs në bashkë-artikulim me diskurset tjera që janë refernciale, të cilat shfaqen analog me tekstet të ndryshme të njohura, qoftë nga oraliteti, mitet, kultura e moçme nacionale, apo edhe nga sferat e filozofisë dhe religjiozitetit, konvertohet në diskursin e veçantë që e ka vulën e stilit fishtian të shkrimit, karakterizuar nga një dramticitet në tekst, një emocionalitet dhe shprehej e përpunuar letrare. Në veprën letrare të Fishtës shohim të sajuara disa rrjete tekstesh e diskursesh: tekste të Shkrimit Shenjtë Biblik; tekste nga literatura e përbotshme, veçanërisht ajo antike, që mbeten shënjues letrare specifike. Kjo mënyrë e shkrimtarisë, në sistemin e tërësishëm poetik, na sugjeron edhe për shumëplanësinë e diskurseve. Në fakt, kjo formë kreacioni, realizon tekstualitet dramatik; tekstet duke ruajtur inter/shenjat me diskurse të njohura, karakterizohet nga gjuha e gjallë, stili i rrjedhshëm, idetë e shpërthimet dinamike e dramatike, shprehjet e përpunuar letrare, figuracioni i transformuar gjithnjë me gjetje brilante poetike, të thithura nga frazeologjia popullore, apo kultura universale letrare.

Në sistemim letrar të krijimtarisë letrare të Fishtës, me theksime në zhanrin e epikës, të teksti "Lahuta e Malcis", Fishta shpërfaq fuqishëm dhe plotënisht diskursin që rezulton nga kultura e letërsia nacionale folklorike, që bënte jetë aktive në Malësi, ku autori kaloj pjesën më të madhe të jetës. Njëherit ky tekst pasurohet edhe nga mitologjia e pasur vendëse dhe e huaj. Të gjitha këto, bashkë-artikuluara, të shpërnderuara në strukturën e brendshme letrare, me një sens kreacioni specifik formësojnë epin "Lahta e Malcis". Ligjërata poetike ndërlidhet fuqishëm me kodet tematike e historike. Rrjedhimisht edhe me personazhet e njohura të ambientit shqiptar. Ky lloj i ligjëratës poetike, ruan karakteristikat me formulimet e frazeologjisë popullore, ritmin e melodinë e gjallë, për të formësuar një asociacion të shumëllojshëm artistik, pastaj edhe semantik të tekstit. Në tërësi, sistemi poetik, stilistik brendapërbrenda këtij konstulacioni e bën këtë vepër krijim poetik brilant. Diskursi-teksti letrar ruan inter/shenjat me shenja e diskurse popullore e orale, në shumë plane të ndërtimit dhe organizmit të lëndës letrare. Edhe në makro e mikro strukturë. Kënga për "Tringën", përveç se shënjon e hibridizon diskursin letrar autorial; Fishta nga diskursi epik këtu shpërthen në shënjues të treguesit lirik; statusi i këngës ka shenja të pastra lirike dhe në të njëjtën kohë, kënga shënjon lidhjet e fuqishme interletrare mes "Lahutës..." dhe letërsisë orale, respektivisht shënjon raportin interletrar me këngën e njohur për Gjergj Elez Alinë dhe motrën e tij. Ligjërata poetike, përveç në planin e kodit tematik, ku spikatet heroina Tringa, e cila shëmbëllen dukshëm me motrën e Gjergj Elez Alinë, edhe në planin e strukturimit të idesë qendrore, ruan shenjat e intertekstit të pastër letrar. Dimensioni interaktiv është i fuqishëm dhe dinamik. Madje modeli referencial thithet edhe në planin e strukturimit të idesë letrare. Teksti trajton trimërinë shqiptare, projeksionet morale të autorit për qenien femërore, qenie kjo që vazhdonte të jetë tragjike; ashtu siç ngjet në paratekstin poetik, Tringa për të mbrojtur pragun, moralin, virgjërinë, vetëflijohet. Ky vetëflijim është ndodhi që lexuesi i ka të ditur nga varianti i njohur në këngën për Gjergj Elez Alinë. Teksti autorial duke ruajtur në esencë shenjat e fuqishme me paramodelin e këngës në fjalë; në dimensionin autorial, vetëm sforcon variantet e njohura referenciale, idenë, dialogun, sëmundjen, perceptimet, vetëflijimin e motrës. Më tej, teksti në intenca shpërthen në domosdonë e fuqizimit të këtyre tipareve, nga fakti se rezulton statusi i pavdekësisë në shkrimin letrar-estetik për heroinën. Jo vetëm mënyra e këndimit të luftës shqiptare për liri, e cila thithë poetikën e Këngëve Kreshnike, pastaj Këngëve historike, si dhe legjendave për qenie mitologjike, përshkon tekstin e "Lahutës...", brenda tridhjetë këngëve, por edhe ritmi e melodia aq popullore, të cilat i japin një karakteristikë të veçantë poetikës së epit. Gjitha këto, kur autori insiston fuqishëm në fuqizimin e raportit të ndërliqshëm e intencional: Atme e Fe. Afria në planin e kompozicionit, në planin stilistik, pastaj edhe në kodet tematike, me variantet e njohura letrare, e bënë "Lahutën..." krijim kulmor epik në literaturën shqipe, të përpunuara mjeshtërisht nga dora e krijuesit me dell të fuqishëm artistik. Që të shfrytëzohet kjo materie letrare, përveç edukimit të poetit ka ndikuar në përmasa të mëdha gjendja e kombit në përgjithësi, kontestet socio-kulturore, që në tërësi i dhanë frymëzim në vullkanet krijuese autorit. Andaj tipet e diskurseve që i gjejmë brenda letërsisë së tij janë të shumëllojshme: ato janë orale, mitike, biblike, klasike, për t'u pasuruar fuqishëm përmes pikëshikimeve fiksionale. Kësofare, poetika e letërsisë fishtiane është e realizuar në shkallë të gjerë. Aty literariteti (Roman Jakobsoni) funksionon para se gjithash, përmes shenjave e simboleve që shprehin qenësinë shqiptare, qenësi që pikaset përmes Mallit, Dashunisë dhe Dhembjes Autoriale.

Rrafshet interpretuese

Semiologu i njohur Umberto Eco në eseun "Autori dhe interpretuesit e tij", shtron një intencë, të cilën e vlerësojmë të rëndësishme ta përmendim në këtë studim, ngase analizon marrëdhëniet e mundshme ndërmjet tekstit letrar dhe interpretuesve të tekstit letrar, nga ana e kritikëve letrar. Kjo intencë kërkimore dhe letrare, shtrohet-analizohet në kontekstin e rolit aktiv që duhet të ketë interpretuesi i letërsisë në parakonceptimin e një ndarje të mundshme mes dialektikës se: ekziston e drejta e teksteve dhe drejta e interpretueseve të tij (tekstit letrar v. ime). Përmes kësaj dialektike të supozuar, nuancat e së cilave janë dy hallka, secila autonome në mënyrën e vet, në esencë, na dalin dy aspekte kualifikuese për statusin e tekstit letrar si autonom, në kuadër të korpusit më të gjerë letrar të Fishtës, duke implikuar edhe autorin origjinal si subjekt të gjithëpushtetshëm në tekstet letrarë dhe duke njohur e pranuar, edhe rrjetin intertekstual, si element konstituiv brendapërbrenda strukturës së teksteve letrare, si filozofi e cila formëson "qenien letrare" (Zhenti). Në këtë kontekst, parakuptohet pozicioni edhe i interpretuesit të tekstit apo teksteve letrare, që gjithashtu ka status autonom, karshi objektit të studimit/interpretimit; pra teksteve letrare. Ky dimension kërkimor, përveç tjerash, mëton hetimin nivelit të letrarsisë në tekstet Fishtës, domethënë karakteristikat dhe kategoritë letrare, të cilat e bëjnë një tekst të dhënë vepër letrare, me një intencë kërkimore që pretendon të analizoj rrafshet ligjërimore (diskurset) si kategori dhe përbërës të ligjëratës letrare të Fishtës. Në këtë sens, ky studim i projektuar nga qasja e analizës së diskursit apo diskurseve letrare, në esencë pikëqëllim ka "deshifrimin" e natyrës ligjërimore në letërsinë e Fishtës (diskurset letrare si kategori që konfigurojnë tekstet letrar të autorit në kuadër të korpusit të gjerë të krijimtarisë së tij letrare që përbëjnë zhanret themelore të letërsisë, epikë, lirikë, dramatikë dhe satirikë). Në këtë arenë kërkimesh, na implikohet përkufizimi i teoricienit të letërsisë, Ian Meclani në eseun Leximi dhe Interpretimi, kur thotë se procesi i leximit dhe interpretimit të një teksti letrar ka në shtratin e tij, së paku dy kategorizime; i pari nënkupton se "roli i interpretimit është të korrigjojë ose të arsyetoj një lexim; i dyti sugjeron se interpretimi, në të vërtetë vendos kuptim dhe lidhje në një mjedis historikisht të përcaktuar". Në këtë rrafsh të procesit të leximit dhe interpretimit të letërsisë së Fishtës, autorit më specifik në kulturën letrare shqipe, i cili ka përjetuar vlerësime nga më të ndryshmet, prej atyre në glorifikim, deri në përbuzje dhe mohim të plotë, synojmë të arsyetojmë një mënyrë leximi, që do pretendon të korrigjojë ose arsyetoj një lexim, duke e vendosur në marrëdhënie me historinë e letërsisë shqipe. Për të realizuar sa më esencialisht këtë intencë, duhet praktikojmë atë që na sugjeron teoricieni i letërsisë Roland Barthi për vdekjen e autorit, për hir të vet qenies së tekstit, ngase që kur shkruhet teksti, autori humb origjinën dhe fillon jetën shkrimi. Procesi i leximit, së bashku me procesin e interpretimit të letërsisë, mund të shoqërohet edhe me "konfrontime" letrare, që mund të shkaktojnë mospërputhje pikëpamjesh me interpretime të tjera që kanë dalur rreth korpusit letrar të Fishtës. Konsiderojmë se kundërvënia e mënyrave së më të shumta të shqyrtimit të letërsisë së këtij autori (apo edhe më gjerë, të korpusit të letërsisë shqiptare), vetëm do ta pasuronin sfondin e vlerave letrare dhe zhvillimin e letërsisë shqiptare. Mirëpo, edhe do të arsyeton a "dëshmon" bindjen tonë (dhe jo vetëm tonën) se letërsia e Fishtës, i përket përmasave të majave letrare në kulturën e shkrimit shqip. I parë nga këndvështrimi se interpretimi ideal për letërsinë mbetet vetëm një "dëshirë", ngase kemi të bëjmë me një objekt të larmishëm letrar dhe kompleks, korpusin e vëllimshëm dhe shumëdimensional të autorit do e shqyrtojmë në kontekstin e poetikës së diskurseve narrative dhe kategorive diskurseve si ligjërime letrare. Kjo formë e shqyrtimit të korpusit të gjerë letrar të Fishtës, do të bëhej më e pranueshme nëse pranohet mendimi, të cilin na sugjeron studiuesi Umberto Eco në librin "Gjashtë udhëtime nëpër pyjet narrativ" kur shkruan se: "Rregulli themelor për t'iu qasur një teksti narrativ (një vepre letrare , vërejtja ime N.U.) është që lexuesi të pranoj heshtazi një marrëveshje fiktive me autorin". Këto referenca që i përmendëm, më shumë se terma e mendime teorike letrare, shtresojnë një dimension logjik të interpretimit të tekstit letrar, pra letërsisë së Fishtës; dimension i cili korrespondon me esencën e "qenies" së teksteve letrare, esencë kjo e cila mëton të hetohet përmes analizës së imanencës e teksteve letrare. Po i kthehemi edhe njëherë referencës së semiologut Eco të më lartë cituar për arsye operuese, ngase na sugjeron dy aspekte letrare, të cilat i vlerësojmë esenciale për të hyrë në universin e letërsisë së autorit. Po ashtu japin premisat, për dy kategori të rëndësishme të marrëdhënieve mes tekstit letrar dhe deshifruesve të tij, kritikëve letrar:

a) së pari, se ekziston teksti letrar që është unikat, në tersi, me strukturën e shpërndarë në sipërfaqen e tekstit, ndërtuar përmes një rrjeti strukturor shumështresore dhe shenjave letrare, në formë të kodeve informuese letrare që prodhojnë shumësi kuptimore, dhe:

b) së dyti, ekzistojnë deshifruesit e tekstit letrar, që janë, në këtë rast kritikët letrar, të cilët interpretimet letrare i bëjnë sipas një kuadri parimesh kritike letrare dhe estetike karshi objektit të caktuar letrar, në këtë rast korpusit të letërsisë së Fishtës.

Letërsia si dialog

Përmes analizës së kategorive të diskurseve dhe diskurseve narrative, synojmë të interpretojmë, përveç tjerash, relacionet jashta letrare (të natyrës intertekstuale a interdiskursive), që shfaqën në letërsinë e Fishtës, si në nivel të topikës, të figuracionit letrar, ashtu edhe në aspektin e ligjërimit dhe shenjave poetike në tërësi. Hetimi i funksioneve që paraqesin kategoritë e veçanta të diskurseve, brenda korpusit të përgjithshëm të veprave letrare të Fishtës dhe veprave në veçanti, mundëson për t'i vënë relacionet në raporte interkomunikative, për të parë si funksionojnë brenda diskursit autorial në shkrim, në kuptimin Unik që ka Teksti Letrar kategoritë e diskurseve.

Korpusi letrar i Fishtës, brenda fushave themelore të shkrimtarisë së tij, ndërtohen përmes një strategjie letrare, që njeh në mënyrë funksionale dy komponentë të ndërmjetme shkrimore, të cilat shkrihen nën stilin autorial: fiksionin dhe rrjetin e parateksteve; rrjet ky që shfaqët në formë të ndikimeve intertekstuale përbrenda sistemit letrar të opusit letrar të Fishtës. Në të vërtetë, Fishta duke qenë njohës dhe pasionues i madh i letërsisë, e dinte se shprehja e rikrijuar rishtazi (Horaci) përmbush intencën estetike më plotësisht dhe realizon katharsisin Aristotelian, si një dimension i domosdoshëm i krijimit poetik. Andaj rrekët së shkruari në këtë formë, duke krijuar shprehje, të cilat tingëllojnë të njohura për audiencën letrare, por që në vete ngërthenin vlera universale të domosdoshme për shpirtin shqiptar. Këtë logjikë letrare autori i ndjek në gjitha zhanret letrare ku krijoi. Ndërsa kjo formë e krijimit ndeshet më fuqishëm dhe atë në shumë plane strukturore, në konfigurimin e tekstit epikë, "Lahutën e Malcis".

Fishta letërsinë e shkruan nga një referencë letrare, të cilën e përpunon mjeshtërisht dhe e rikontekstualizon në gjendjen e tij, për t'i dhënë status të qëndrueshëm dhe të tejkohshëm autorial, për të dëshmuar atë që shkruan Linda Hacion se: "Libri është thurje me libra tjerë, me tekste tjera, me fjalë tjera: ai është nyje përbrenda rrjetit". Është ky lloj i letërsisë që merr karakter konotues. Mesazhi letrar tingëllon aktual, sa do që autori, ta zëmë shkruan për ngjarje, personazhe të kaluara e të largëta. Ky tip i krijimit, brenda letërsisë së Fishtës paraqitet në nivele të ndryshme dhe dallon prej zhanrit në zhanër. Në tjetër formë e gjejmë në epikë, tjetër në lirikë dhe në tjetër në dramatikë e satirikë.

Duke qenë librat thurje gramatikore, sipas një renditje të organizuar në princip, nga disa parakonceptime për letërsinë, Fishta tekstet i ndërlidh brenda një sistemi poetik me një nyje triadike: aty inkorporon fiksioni letrar, si element i parë konstituiv e shkrimit artistik, për ta zgjeruar me mbarështimin e figurave, ideve dhe ngjarje të njohura (letrare e religjioze); dhe pastaj i realizon brenda konteksti shoqëror, i cili kontekst motivon disa segmente letrare të krijimtarisë së tij.

Semiologu Umberto Eco në eseun "Borghesi dhe ankthi im nga ndikimet" shkruan: "Librat flasin njëri tjetrin"-. Duke "folur" librat me njëri-tjetrin, bëjnë procesin më të natyrshëm të ngjasimit. Në këtë aspekt, letërsia e Fishtës ndërton një rrjet të gjerë të interkomunikimeve aktive me tekste dhe parateksteve letrare, kulturore, historike a religjioze. Epika e tij mund të lexohet në relacion të ngjashëm më epet klasike, Iliada, Odisea, Eneida. Ndërsa, tragjedia "Juda Mukabe" shkruhet në relacion me Biblën. Mirëpo në lirikë bëhet një hibridizim, ku diskursi biblik dhe ai historik e oral shkrihen në konfigurimin e lirikës së Fishtës. Në satirikë, referencat letrare janë kryesisht shoqërore, por që hasen shenja, figura dhe aspekte interdiskursive, qoftë me diskursin biblik, qoftë më trajtat tjera interdiskursive.

Dialogu letrar, natyrshëm nënkupton relacionet, referencialitein, të cilat elemente i ndërton teksti nw rrjet me tekste për rreth tij, që në kritikën letrare, kategori kjo qw tashmë njihen me nocionin intertekstualiet. Këto marrëdhënie të ndërmjetme letrare, në të vërtetë përbëjnë segment me rëndësi në procesin e leximit, kuptimit dhe interpretimit të letërsisë së Fishtës. Letërsia e Fishtës në këtë rrafsh, në gjitha planet e ligjërimit na shpie kah referencialiteti, edhe si aspekt tematik, por më shumë si diskurs. Pra letërsia e Fishtës bën një dialog aktivë. Çështja e relacioneve interletrare, në kuadër të poetikës letrare që ndërton Fishta, paraqitet mjaft specifike, jo vetëm si karakteristikë për autorin, por edhe për kulturën e shkrimit shqip përgjithësisht. Letërsia e Fishtës në planin e çështjes së relacioneve me referencialitetin, nuk dallon shumë nga pjesa dominuese e letërsisë shqipe: veprat e autorit kanë për bazë strumbullarët fundamentale që influencuan letërsinë tonë; kultura letrare biblike dhe kulturën letrare orale. Mirëpo këtu trajtat e ligjërimit dallojnë nga gjithë autorët tjerë që kanë për objekt të trajtimit këto dukuri Por dallon esencialisht me mënyrën e transformimeve të diskurseve dhe temave. Këto lloje të ndikimeve i gjejmë në epikë te "Lahuta e Malcis", në lirikë te dy librat me poezi "Mirzi i Zanavet" dhe "Vallja e parrizit", në dramatikë te "Juda Mukabe", me ca nuanca edhe në satirik, përshembull te libri "Anzat e Paransit". Por Fishta hë për hë, përvidhet nga këto strumbullarë dhe "del" e hedhet thellësive mistike të poezisë, për të dalur në pah krijuesi i vërtetë, shpirti artistik fishtian. Këtë e bënë te lirika "Një lule vjeshte" dhe një tufë lirikash religjioze ku pulson shirit i madh krijues. Megjithëse "thenë" natyrën tematike të rënd, shkëmbore e mashkullore, siç e përkufizon stilin Fishtës Lasgush Poradeci, edhe këtu Fishta nuk i ik ndikimit të gjuhës ligjërimore orale, sidomos në formësimit figurative dhe gjuhën religjioze biblike që përbën shpirtin e kësaj kategorie lirike. Por autori këtu, më fuqishëm se kudo, shpërfaq potencën e jashtëzakonshme krijese, potencë kjo që ka fuqitë e një krijuesi me përmasa universale.

U tha se librat "flasin" me njëri tjetrin. Së këndejmi, është e natyrshëm që procesi i riartikulimeve të konvertoj trajtat burimore në një status që merr shenjën e autorit. Megjithëse në esencialitetin e transformimeve letrar, marrëdhëniet mes kodit letrar dhe ligjërimit autorial ndërrojnë esencialisht, në letërsinë e Fishtës, kemi tekste ku vetëm sugjerohen konotome letrare, siç është tragjedia "Juda Mukabe". Ngase, duke u manifestuar në trajta qoftë të ndryshme shkrimore (e kam fjalën zhanore), apo edhe shkrimore, nga poezia në prozë, apo anasjelltas, referencat shkrihen dhe marrin karakter të ri letrar, që vishen mjeshtërisht nga stili dhe diskursi fishtian. Duke u "ndryshuar" referencat ndryshojnë mesazhin dhe riartikulohen natyrshëm nga një pozicion i ri. Këto trajta të shkrimit i ndeshim, ta zëmë në tragjedinë "Juda Mukabe", ku Fishta lëndën religjioze e dramatizon në zhanrin e tragjedisë, me nuanca të klasicizmit dhe ja "përshtat" gjendjes kulturore dhe shoqërore të audiencës së tij letrare. Këndej, kjo tragjedi ruan statusi të dyfishtë letrar: përcjell ngjarjen e njohur biblike si reminsehcë, me gjithë pasojat që sjell dhe përshkruan gjendjet e kësollojshme në kontekstin shqiptar për të implikuar analogjitë e mundshme.

Letërsia është dialog, mbase dialog permanent, që zhvillohet në relacion të gjera, në të cilat relacione të dialogimit, bota e plotfuqishme artistike autoriale ka statusin special. Poiesisi (krijimi nga asgjëja, sipas Aristotelit), mbetet në këtë rrafsh përcaktues i qenësisë së letërsisë. Krijimi poetik në kuadër të korpusit të letërsisë së Fishtës, në të shumtën e herave konstruktohet duke ruajtur natyrshëm referenca letrare a kulturore. Kjo letërsi ka modelin, riprodhohet përmes modelit dhe simboleve kryetipore (Fraji), si pjesë e imazheve që merr sistemi psikik krijues në procesin e shkrimit. Ky nivel letrar në relacion më diskursit autorial-personal, rrafshi i së cilit dallon artikulimin e pastër fiksional të autorit, në relacion me rrafshin tjetër, i japin korpusit të letërsisë së Fishtës, karakter polisemantik edhe në planin e topikës, po ashtu edhe të diskursit.

Mendimi lartëshkruara që konceptojnë e letërsisë si dialog, na shpie te vlerësimi: duke qenë letërsia dialog permanent interaktive dhe dinamik, produkti i kësaj qenie letrare, që është teksti letrar/estetik, dialogun e bën me tekste që janë të shkruara më herët, të fushës se letërsisë dhe joletërsisë, por që kanë cilësi letrare. Si të këtilla, përgjallojnë sipas sajesës së sojit letrar (zhanrit). Tekstet letrare të Fishtës krijojnë analogji brenda llojit letrar, por edhe veçmas. Sidomos në letërsinë e Fishtës, gjejmë tekste që derivohen dhe humbin në esencë natyrën origjinale. Tragjedinë "Juda Mukabe", Fishta e shkruan në vargje, përkundër shkrimit origjinal që është në prozë. Po ashtu, inkorporomi i personazheve letrare, citateve a figurave të ndryshme, leksikut apo rrjeti i toposit (temave dhe motiveve), në letërsinë e Fishtës merr fuqishëm karakter personal, stil të veçantë, që është stili fishtian, i karakterizuar fund e krye në nga diskurs specifik i shkrimit letrare ligjërimor dhe që ka një karakteristikë të përhershme, që Michel Fuco e thekson si Diskursi i Fuqise (Poëer discourse) Në këtë kuadër, duhet përmendim rrjetin predominant që kanë ndikuar në letërsinë e Fishtës, siç janë veprat e lashta të antikitetit greko-romak, Iliada, Odisea, Eneida, pastaj Bibla dhe letërsia orale.

Studimet bashkëkohore të letërsisë, kanë avancuar me metodën që i analizon tekstet në rrjet, duke i parë në lidhje të ngushta me tekstet pararendëse. Teoritë e këtilla, tashmë i mbështesin dijetar të shumtë të studimeve letrare, dhe atë të disiplinave të ndryshme. Mbase, mendime të kësaj kategorie ndeshim edhe në antikitet, edhe pse të paformuluara sikur sot. Kështu në Artin Poetik të Horacit gjejmë këtë sugjerim për shkrimtarët: "shprehja e krijuar rishtazi do të ketë vlerë të qëndrueshme". Ky është dimensioni intertekstual i letërsisë, të cilin aspekt të letërsisë e sforcon Roland Barti kur pohon në formë përkufizuese se: "çdo tekst, është intertekst". Ndërsa edhe semiologu i njohur i letërsisë Umberto Eco, kur diskuton për ndikimet letrare shkruan: "gjëja më interesante është se librat flasin mes vete". Rrjeti intertekstual i tekstit letrar i jep status poli/letrar. Duke interkomunikuar, duke "folur", librat njëra me tjetrin, natyrshëm marrin e japin trajta të ndryshme letrare, "shfrytëzojnë" njëra-tjetrën, për të thithur përvojat e qëndrueshme letrare dhe diskursin, që në transformimet letrare merr shenjën autoriale, nga fakti se çdo libër letrar ka vulën e origjinalitetit, të cilën ja jep stili autorit, i cili në kuadër të ndikimeve intertekstuale, gjithherë ruan aspektin autorial si pjesë e natyrshme e sistemi fiksional të krijimit. Në sensin e kësaj ideje letrare, kërkimi i letrarsisë në kuadër të veprës letrare të Fishtës, si tërësi, përmes aplikimit të modelit interkomunikues mes literaturës, pra nga konteksti se librat "flasin" me libra tjerë, me kultura e modele të ndryshme ligjërimi, të cilat qoftë si sekuenca narrative letrare, apo edhe tërësi diskursesh, paraqesin, posaçërisht dimension me rëndësi në konfigurimin e tekstit poetik të Fishtës, paraqet një aspekt të rëndësishëm dhe me mjaft peshë në kuadër të kuptimit të korpusit të autorit tonë.

"Të lexosh diçka si letërsi është ta trajtosh atë si një ngjarje që ka kuptim në lidhje me ligjërimet tjera" (Xhonatan Keller). Letërsia e Fishtës është pikë ku gjendën trajta të nyjëtimit të ligjërimeve të ndryshme letrare e kulturore, që si të tilla përbëjnë në vete rol të rëndësishëm letrar dhe përmes së cilës nxjerrim kuptimet e ligjërimeve të ndryshime të qenies njerëzore dhe botës së letërsisë.

Teoricieni dhe poeti gjenial antik Horaci, në vargjet brilante poetike, por edhe teorike kritike, sugjeron shkrimtarët e gjitha brezave: "Ju që shkruani, zgjeshni lëndën që u përshtatet fuqive dhe mendonin gjatë së çfarë mund e çfarë s'mund të bartni mbi supet tuaja", për të shtruar se "shprehja e krijuar rishtazi do të ketë vlerë të qëndrueshme". Sugjerimin në fjalë, Fishta e bën pjesë funksionale të letërsisë së tij më vetëdije të plotë krijuese, për ta zbatuar me devotshmëri krijuese në gjitha zhanret letrare. Sidomos në aspektin e rikrijimit të trajtave të njohura letrare, që tekstet e Fishtës i bën të gjalla, dinamike dhe sugjestionuese, përmes frazeologjisë dhe gjuhës popullore dhe dialektit gege, që e bën krejt e veçantë në kulturën letrare shqipe këtë lloj shkrimi.

Gjergj Fishta dijet letrare i zhvilloj përmes asimilimit të kulturës së lashtë folklorike, me atë mitologjike. Ernest Koliqi mendon se Fishta landën letrar për epikën e nxori pas kontakti me botën e Malësorëve, ku ndesh botën heroike dhe patriotike dhe kështu duke "mbledhun kangë e fjala e fraza, tue banue midis tynëe, tue pas rast si bari shpirtënash më u a njoftun me themel psiken, ai atëherë rrinte e mbyllej me shtatë dryje në vetvete".

Për t'i pasuruar e zgjeruar kurdoherë këto thesare letrare e kulturore, Fishta tharmon imagjinatën për të interkomunikuar edhe me artin universal e veprat më eminente të artit botënor. Këtë e dëshmon në tekstet teorike për probleme të ndryshme të estetikës, artit, letërsisë, muzikës. Konceptet krijuese të autorit, sikundër riformulojnë e artikulojnë teoritë fundamentale klasike për artin e letërsinë. Në tekst, autori jetëson konceptet për të këndshmen dhe të dobishmen në art e letërsi . Duke ditur që është e dobishme, njëherit e këndshme të këndohet kodi i mitit nacional, tekstet kurdoherë ruajnë shenjat e intencës kërkimore, që rezultojnë me destinimin; ky lloj kangëtimi influencon për të frymëzuar zemrat djaloshare për lirinë Atmes e fesë, që ishte projekt letrar e kulturor i Fishtës, i nisur fillimisht, më himnizimin e trimërisë, lavdisë, bukurisë shqiptare, kujtesës historike, implikon, pastaj diskursin historik, me përmasat e mitit për prejardhjen lashtë Ilire, dhe për kohën e lavdishme të Gjergj Kastriotit: komponente këto që do të bëhen hallka të rëndësishme në orkestrimin e letërsisë së tij, sidomos epikës dhe lirikës. Duke pasur për bazë këto komponente autori krijon disa lloje të diskurseve. Në këtë rrafsh, diskursi historik është përcaktues, por përmasa diskursit glorifikues e sforcon ligjërimin historik dhe i jep intenconalitet më të fuqishëm e më kumbues. Këtë autori i bën përmes diskursit të fuqisë (Michel Focou) që ka potencë të thellë krijuese. Por çka ndodh, ky lloj diskursi përfundon në kontrastin letrar, në sarkazëm therëse e rrënqethëse, që të trandë shpirtin e të ngjeth trupin, kur shkrimtari godet pamëshirshëm dvarrësit e idealeve dhe qëllimkëqijtë e kombit. Jo vetëm në satirë, por edhe në epikë e lirikë ndeshim nuanca të shumta të këtij lloj diskursi. Kjo domethënë se autori nuk donë kompromis me prishësit a thyerësit e idealit të misionarit. Në të vërtetë, ku soj ligjërim më së miri gjen vetën në zhanrin e satirës, ku Fishta tejkalon kornizat konvencionale të shkrimit letrare, edhe të lirikës edhe të epikës. Këtu diskursi glorifikues tretet, dhe gjitha dobësitë shqiptare autori i merr në thumbim. Në fakt, këtu Fishta përdor kamçikun. Mu sikurse bariu i tij shpirtëror biblik, kryetipi njohur nga mësimet biblike, dhe me të fishkëllen gjithë ata që devijojnë idealeve të projektit shqiptar për emancipim e liri, si projekt autorial. Në këtë rrafsh, Fishta ndërton analogji implicite me ngjarjen biblike, kur Jezu Krishtin, në Sinagogë sheh të bëhet tregti dhe merr kamçikun e fishkëllen me të. Ky dimensioni simbolik i teksteve, që Northrep Fraji i analizon në kontekstin e përfytyrimeve që kanë ngjarjet, personazhet në shkrimin letrar, edhe pse i padukshëm në sipërfaqen e jashtme të tekstit lexohet nëse analizohet në kontekste të ngjarjes së përmendur.

Teoricieni e mendimtari i letërsisë Roland Barthi, shkruante: "teksti është një endje citimesh që vijnë nga mijëra kultura". Ky mendim i Bariti mund të "shërbejë" në shumë nivele sprovues, domethënës në mëtimet /kërkimet tona, ngase në tërësi çështja e sistemit letrar të autorit, në të gjitha zhanret ku shkroi letërsi, funksionin si endje funksionale citimesh, ngjarjesh e personazhesh që vijnë nga kultura të ndryshme të njohura në kulturën tekstuale shqiptare apo edhe dimensionet universale të shtrirjes së botës së letërsisë.

Fishta në zhvillimet letrare dhe kulturore, niset me një projekt letrar, dhe këtë shohim qartë se e jetëson përmes një strategjia letrare. Në këtë strategji, krijimi e tekstit poetik ka një qëllim, një funksion, dhe në të njëjtën kohë përcjell një ide-mesazh. Në zhanrin e epikës, te teksti "Lahuta e Malcis", Fishta jep totalitetin e mundshëm të historisë shqiptare, duke zbritur në të kaluarën dhe duke kënduar aktualitetin, si premisë për të ardhmen. Përmes dijes empirike letrare, autori thithë në përmasa eksplicite kulturën e letërsinë orale, ngjarjet dhe personazhet e njohura nga diskurset historike e orale, thith kodet tematike e retorike, të së cilat i hibridizohen, mbivendosë, kombinon dhe i ridistribuon përmes mekanizmave poetik në strukturën e tekstit, për të funksionalizuar e formësuar diskursin epik, i cili ka shenjat poetike personale dhe ndikimet intertekstuale, sidomos ato që vijnë nga lloji përkatës poetik. Shenjat poetike referenciale shfaqen edhe në planin kompozicional (të jashtëm, që shenjën e parë e ka në formulimin Lahuta, dhe mbiemërzimin e Malësisë, që nënkupton një vendbanim të njohur gjeografik, që implikon llojin e këngës me ritëm e elemente të diskursit përshkrues që del nga fushëveprimi ambiental). Model letrar, i përshtatshëm për Fishtën, mbetet kultura retorike e komunikimit poetik me elemente heroike: (autori fillon me bariun Marash Ucin, Oso Kuka, Trinëgn, Dedë Gjo Luli, Naim Frashri e përfundon me Abdyl Frashrin, etj.), të ndërthurura në një planë tjetër nga shfrytëzimi i mitologjisë së lashtë (përmes Zanave, Orëve, Dragonjve). Për të sforcuar diskursin, autori kurdoherë referencat, citatet, shenjat, ngjarjet i transformon në mënyrë eksplicite për t'u jetësuar në dritën e kohës, me metafora e krahasime e gjetje brilante poetike. Edhe pse teksti epik ndërtohet sipas modeleve klasike të epëve, në esencat e shenjave letrare gjejmë shtratin e kulturën retorike shqiptare, përmes leksikut, fjalëformimit, figurshmërisë, elemente këto që përgjallojnë nëpër ambientet e përditshmërisë shqiptare Gjitha këto elemente bazike, brenda strategjisë së autorit për tekstin, pra projektimet ideore dalin të përpunuara mjeshtërisht. Autori empirik thërret referentin, për t'i shpërthyer ekzaltimet shpirtërore, idetë letrare dhe me narratorin ndërton një relacion shkak/pasojë. Rrjedhimisht, këtë filozofi krijuese, autori empirik e shpreh në vargun ftillues të "Lahutës...", përmes së cilit varg sugjeron dhe njëherit thekson në formë kushtruese intencën letrare, duke kërkuar mbështetjen e Zotit, për të kënduar gjallimin e kombit, në pesëçindvjetët robërisë turke, që kishin pllakosur vendin në një prapambeturi tmerruese, shenjat denigruese të së cilës kishin bërë të zvetonheshin ato idealet kastriotinae: "Ndihmo Zot, si m'ke ndihmue". Kjo hyrje ftilluese, njëherit na sugjeron futjen në lojë të dimensionit intertekstual e interdiskursiv të tekstit, i cili në rend të parë i referohet filozofisë së tij religjioze, së dyti modelit epik, për të bërë të ditur se në këtë tekst rrëfehet, tregohet, pra ka narracion për një ngjarje të caktuar në të cilën ai krijon të ndërtoj marrëdhënien mes narratorit dhe audiencës. Fishta kërkon referentin për të nisur kangëtimin e nacionit dhe me këtë referent vepron tutje, duke u bërë teksti i tij endje funksionale citimesh e ngjarjesh që vijnë nga kultura dhe letërsi të ndryshme. Hyrja në Lahutë, shënjon edhe një analogji me "Iliadën" e Homerit. Këndo hyjneshë mërinë e Akilit. Vetëm dallon narracioni. Te Fishta kemi interkomunikim të drejtpërdrejtë poet/zot, ndërsa të Homeri kemi narracion atributive.

Letërsia e Fishtës zhvillohet në një kontekst kulturor dhe letrar që dominohej nga retorika heroike që përcillte zhvillimet shoqërore dhe transformimet e shumta dhe shumëdimensionale. Kjo dominacnë, deri diku, vetvetiu nënkupton edhe modelin letrar dhe diskursin, i cili natyrshëm ka shenja të fuqishme të korrespondimit të thellë me këtë gjendje, motivohet prej saj dhe ka këtë synim letrar.

Në këtë univers, rëndësi kanë edhe rrugët e formësimi të autorit, ajo që Sharl Lalo e quan psikologji autoriale. Ky estet i njohur frëng duke diskutuar aspektin psikologjik në vepër dhe në kapitullin "Estetika psikologjike" duke shkruar për personalitetin, sinqeritetin dhe fiksionin shkruan: "Shpesh përsëritet se vepra duhet të jetë shprehje e personalitetit të autorit të saj dhe se, sa më personal që është, aq më e bukur del. Shenjat me autentike të estetikes së tekstit të Fishtës, formësohet përmes dy komponentëve të rëndësishme estetike: dijës paraprake letrare, në formë të një parakonceptimi që ndërton autori për letërsinë në rrugën e formimit të tij artistik. Në këtë rrafsh, doemos inkuadrohet edhe talentit krijues, fiksionaliteti, që përbëhen bashkë më modelet pjesë e "qenies letrare" të letërsisë.

Letërsia Fishtës në esencën e saj ka vulën e gjendjes shoqërore. Autori njihte mirë trendët letrare në kulturën letrare perëndimore. Por kundronte gjendjen dhe zgjidhte dilemat e tij; për shqiptarët nuk ishte momenti të shkruhej letërsi e dimensioneve që përfaqësonin shembull, autorët si Kafka, Xhojsi e Kamys, por duhej sforcuar morali, duhej mobilizuar për të shpëtuar ekzistencën, duhej, në fund të fundit, të motivohej një shpirt kombëtar i degraduar në synim për liri e pavarësi. Në këtë synim, Fishta zgjodhi lëndën që i përshtatej fuqive të tij krijuese (Horaci), por, edhe artikuloj pozicionin e fuqishëm kundruall audiencën letrare dhe presupozoj një audiencë të caktuar letrare. Duke e ditur se kulturës letrare shqipe i mungonte një tekst themelor nacional i identifikimit, Fishta iu rrek shkrimit të epit, kur ky zhanër i përkiste së kaluarës. Dhe në këtë qëllim, autori e kuptonte se më së miri, mund të ndikoj epopeja kombëtare, që do të këndonte përpjekjet për pavarësi, vështruar në planin historik dhe perspektivë, e cila vepër i mungonte letërsisë shqipe. Këtë gjë nuk e kishin bërë më parë as autorët si De Rada, Naimi, Noli, Skiroi, përkundër përpjekjeve të herëpashershme. Dhe ndërtoj një simfoni epike të brilante, e cila pati ndikim të jashtëzakonshëm jo vetëm në botën letrare, por edhe në përgjithësi në audiencën e shumtë, që u bë model. Fishta donte që letërsia të influencoj.

Fishta ishte njeri religjioz me formim, i ndërtuar mbi mësimin e krishterë dhe biblik. Ky segment, do të bëhet dimension fundamental, që i jep shenjën autoriale, ngjyrë krijimtarisë së tij, parashenja e së cilit zë fill me artikulimin e projektit bazik autorial për Atme e Fe, postulate rreth së cilit sillet pjesa dominonte e krijimtarisë së tij. Fishta si bari shpirtëror dhe frat françeskan (rregull i krishterë që ka si objektivë jetën sa më të vështirë, për t'iu ndihmuar të tjerëve), i gjendur në një ambient ku funksionon në përmasa të mëdha kodi oral i jetës dhe i organizmit shoqëror (në Malësi), del në furtunat letrare dhe shkruan nga pozicioni i artistit, duke aplikuar një diskurs të fuqishëm. I mahnitur nga madhështia e bujaria e shpirtit të malësorëve, Fishta krijon miqësi me njërin nga malësorët, i cili do të behet edhe personazh i rëndësishëm në "Lauhtë e Malcis", me Marash Ucin, personazh letrar i dokumentuar historik, i cili do të ndikoj shumë në epikën e tij. Po ashtu njihet për së afërmi me trajta të moçme folklorike, të cilat i absorbon dhe i funksionalizon duke ju dhënë stil të veçantë poetik. Jashtë këtyre pikave të rëndësishme, për të kuptuar natyrën e letrarsisë së Fishtës, mbetet me rëndësi të përmendim edhe përvojën letrare, si fushë empirike autoriale për letërsinë që zë fill më kontaktet e tij më letërsitë sllave, gjatë studimeve të tij në Sarajevë. Për këto Fishta në flet edhe vete në diskutimet e tij për artin dhe estetikën, përsiatjet që shpalosin karakterin shkrimtarit. Autori është lexues i pasionuar i autorëve të mëdhenj antikë, prej së cilëve magjepsej.

Gjitha këto ndërlidhën në literaturë përmes një indi, i cili njeh shndërrimet e mëdha, të cilat i gjejmë ne veprën e tij letrare; shndërrime do thoshim epokale, të cilat i përjetonte populli shqiptar, barrën kryesore të së cilës natyrisht e kishin intelektualët dhe shkrimtarët; nga të cilat zhvillime Fishta nuk shkëputet asnjë qastë; kalimi nga joliria drejtë lirisë, emancipimit dhe konsolidimit të kombit shqiptar, është beteja në të cilën Fishta artikulon vetën në art. Në fakt, Shqipëria dhe shqiptarët gjendeshin në një djerrinë kombëtare, por edhe religjioze. Nga i cili aspekt edhe motivohet shkrimi i bazuar në dy komponentë Atme e Fe, të cilat marrin trajta poetike të jashtëzakonshme, personale për t'u bërë tema të mëdha të letërsisë së autorit; madje tema fundamentale, të cilat do të përshkojnë ligjëratën poetike të Fishtës, në kuadër të gjitha zhanreve letrare; veçanërisht epikën. Në fakt, përmendja e këtyre elementeve jashta letrare, ka një motiv shpjegues për letërsinë e autorit. Sepse, prej këtij konteksti u motivua një pjesë e konsiderueshme e krijimtarisë letrare, ndikim që del në mënyrë eksplicite, me përjashtim të disa lirikave dhe teksteve metafizike e kushtuese (religjioze). Gjithsesi një përjashtim nga ky kuadër paraqet teksti poetik "Një lule vjeshte", dhe si i këtillë del me status karakteristikë në kuadër të korpusit letrar fishtian, dhe që këndej shtron domosdonë e një ekstrainterpretim, ngase aty Fishta përvijohet nga vetja, për të dal i pastër në pasionin e tij krijues, në të cilën shpërfaq fuqinë brilante të këndimit poetik, duk mbetur larg zhvillimeve shoqërore.

Dimensioni semantik dhe estetik në letërsinë e Fishtës

Teksti letrar, "qenia e letërsisë së tij", ndërtohet mbi dy kategori esenciale, të cilat njëherit janë preokupim i vazhdueshëm në fushën e interpretimit të letërsisë: aksi semantike dhe aksi estetike. Kualifikimi i parë ndërlidhet me idetë, kuptimet, ngjarjet, rrjetin narratologjik (mënyra si thuret ngjarja nga këndvështrimi i diegesisit aristotelian); dhe, kualifikimi i dytë ndërlidhet me rrafshin e mënyrës se si janë manifestuar në tekstet letrare elementet kostutituive estetike, elemente këto që janë të natyrës gjuhësor, stilistike, përgjithësisht atë që mund ta konceptonim gramatikë e tekstit letrar. Këto dy komponentë të cilat i përmendëm, implikojnë dy nivele të leximit të tekstit letrar, të cilat Umberto Eco i shtron në kuadër të nivelit të leximit semantik dhe leximit estetik të tekstit letrar. Po ashtu, kategoritë e lartëshkruara sugjerojnë edhe dy akse të mundshme të interpretimit të letërsisë pas procesit të leximit dhe gjenerimit të kuptimeve në tekste të caktuara letrare. Duke operuar me këtë kuadër termash (nocionesh) letrare, letërsinë e Fishtës e dimensionojmë, në dy segmente, të cilat i identifikojmë tek tekstet letrare të fushave themelore të letrarsisë së tij: në epikë, lirikë, dramatikë dhe satirikë. Në këtë korpus tekstesh, dy kategoritë e përmendura, paraqiten në plan të ndryshme dhe dalin në funksion të përmbushjes së idesë finale të tekstit, pra asaj që i është statusi letrar. Prandaj edhe shqyrtimi-kuptimi i letërsisë fishtian, përmes këtyre dy kategorive, bëhet për të specifikuar dy përbërës themelore të letërsisë së tij, që janë:

  1. Dimensioni semantik,
  2. Dimensioni estetik.

Ky kategorizim, në pikëshikim të një analize tekstuale, synon sintetizimin e funksioneve semantike dhe estetike, në strukturën apo strukturat shumështresore të teksteve letrare të autorit. Po ashtu, këto dy kategori letrare, prekin logjikën e funksionimit të teksteve letrare të Fishtës, në planin qëllimor që shtron ai para objektit të quajtur letërsi. Në fakt, niveli semantik dhe niveli estetik i tekstit, jo vetëm që janë pjesë e strategjisë autoriale, në një analizë më të gjithanshme, shprehin esencën e letrarsisë së Fishtës, letërsi kjo që ngërthen në vete këto dy boshte s elemente të fuqishme: teksti të ketë ide, mesazh letrar dhe konfigurim estetik letrar. Këtë pikësynim mbase autori e funksionalizon për të realizuar konceptin aristotelian për letërsinë: Katharsis-in. Në të vërtetë, kjo intencë letrare ndërlidhet me misionin e autorit në shkrim, mision ky që ndeshet në gjitha zhanret letrare, në gjitha mënyrat e artikulimit të diskursit, që për pandehmë ka prototipin e Misionarit Biblik, që studiuesi amerikan Northrep Fraji e analizon në kontekstin e figurës kryetipore të bariut të mirë biblik. Këto dy nivele të konfigurimit të tekstit te Fishtës, kurdoherë pikëtakohen dhe realizojnë fuqishëm poetikën letrare. Sidomos në tekstet narrative (epikë), ku idetë, kuptimet, ngjarjet kanë rol predominant, përpiqen njëra me tjetrën dhe konstruktojnë tërësinë letrare. Këtë tip të shkrimit Fishta më fuqishëm se kudo në tekstet e tij, autori e plason në epikë, te "Lahuta e Malcis". Në këtë tekst, përpjekja e autorit për të harmonizuar idenë (ngjarjet) me mënyrën e të thanit (nivelin retorik/poetik dhe estetik e stilistik), mbetet një ndër karakteristikat e stilit fishtian. Në këtë aspekt, sekuencat narrative realizojnë nivelin letrarsisë, asaj që Zherar Zhent i thotë "qenie e letërsisë", të epit në fjalë. Këtë logjikë, autori e ndërton përmes idesë së projektuar, që njohu paramodelin. Në epikë, ky model përshembull ka për bazë së pari rrëfimin sipas tipave të epëve të lashta (Iliada dhe OdiseaHomerit dhe Eneida e Virgjilit), i dyti, ka pikëmbështetje trashëgiminë e pasur vendëse (formë kjo që rezulton në mënyrë eksplicite prej letërsisë orale) dhe që ndeshet në krijimtarinë e Fishtës në formë të diskursit oral, që të bashkuara në shtratin narrativ konfigurojnë statusin final të "Lahutës së Malcis". Këto elemente letrare gërshetohen, thithën, hibridizon, mbivendos dhe shpërndahen (ridistribuon) në ligjëratën letrare, përmes emocinalitetit poetik, të ndjenjës së thellë lirike dhe fuqisë së diskursit epik.

Në librin "Bërja e analizës së diskursit" (Doing discourse analyses), autorët Linda A. Ëood dhe Rolf O. Krogër, shpjegojnë modele të ndryshme të bërjes së analizave të diskursit. Në këtë kontekst, autorët flasin për "strategjinë e interpretimit", si orientim efektiv për të analizuar funksionet e diskursit brenda një vepre letrare. Kjo mënyrë e shpjegimit të diskurseve në tekstet letrare të Fishtës, është orientim bazik dhe funksional, i cili në të njëjtën kohë mundëson të aplikohet si metodë e mundshme që kërkon mënyrën e funksionimit të tekstit letrar fishtian, në planin e ligjërimit, dhe idesë së hetimit të tipave të diskuesve brenda strukturës së tekstit konkret.

Letërsia e Fishtës synon të jetë funksionale. Ky term në fakt prek dinamikën e teksteve, në procesin e gjenerimit të kuptimit. I kontekstualizuar në tekstet letrare të Fishtës, termi përbën një komponent me rëndësi, për faktin se nënkupton funksionet që pretendojnë të luajnë tekstet e Fishtës në audiencën. Sidomos atëherë kur rrjeti i këtyre shenjave si kode letrare (semiozave sipas Ecos) në tekst funksionalizohen më qëllim të prodhimit të kuptimeve letrare të caktuara, çfarë synonte autori.

"Veprat letrare në ftojnë ka liria e interpretimit, sepse na propozojnë një diskurs shumëplanësh të leximit dhe na vënë përballë ambiguitetit të jetës dhe gjuhës" shkruan Umberto Eco. Në këtë mendim, Eco identifikon dy koncepcione esenciale: ambiguitetin e diskursit dhe jetës. Ky i fundit kap statusin e empirisë letrare. I pari ndërlidhet me tekstin. I dyti me autorin empirik dhe psikologjik. Kësofare ligjërata poetike e Fishtës, në instancën letrare derdh në shtratin e botës narrative letrare, shumëplanësinë e diskurseve të jetës dhe empirisë letrare, drejtë qëllimit final të tekstit, që prodhon ambiguitetin e gjuhës letrare. Në letërsinë e Fishtës ka polidiskurse letrare. Teksti fishtian artikulohet nga një referencë, pastaj merr statusin autorial.

Paradigma letrare Atme e Fe- universi Letrar Fishtian

Gjergj Fishta është autori i përmasave universale, sa do që karakteri i letërsisë së tij, të shumtën e herëve zhvillohet në suaza të qenësisë së botës shqiptare dhe nuk largohet shumë nga topika ekzistenciale nacionale, pra trajtimi i temave që lidhen me etnikumin. Në këtë aspekt, letërsia e tij ndërlidhet pashmangshëm me një kontekst të caktuar shoqëror. Kësisoj edhe iu përgjigjet natyrshëm zhvillimeve të kohës. Sidomos këtë përmasë e ndeshim më fuqishëm te "Lahuta e Malcis", në të cilin tekst letrar, Fishta shpërfaq fuqishëm dhe hapur qëllimet jashtaletrare dhe kështu arrit të ndërtoj një rrjet paradigmatik letrar që ndërlidhet me Shenjën Letrare, që përbëjnë Strumbullarin e binomit përshkues letrar: Atme e Fe, që do të bëhet, në kuadër të letërsisë së Fishtës, një kod i madh letrar, i ndjekur edhe në strukturat ligjërimore.

Letërsia e Fishtës përfaqëson njërin ndër korpuset më specifike në literaturën shqipe, përgjithësisht. Në kontekstin e kontinuitetit letrar, shënjon dhe avancon ndërlidhjen e fuqishme letrare, me traditën gege të kulturës e shkrimit letrar, kulturë kjo letrare e cila shtresoi elementet bazike për gjithë kulturën e letërsinë shqipe, shpërnderuar në pikëpamje të kodeve tematike, të cilat ndërlidhet me autorët klasik (Buzuku, Budi e Bogdani), të cilët autori Anton Berishaj i vlerëson me formulimin e qëlluar se këta autor përfaqësojnë themeluesit e kulturës tekstuale shqiptare, kulturë letrare dhe estetik kjo, e cila zhvillohet brenda një shtrati specifik, përmes letërsisë së arbëreshëve të Italisë, dhe që më tej, merr vulën përmes autorëve modern të viteve të 30-ta, të cilët përfaqësojnë themeluesit e modernitetit në kulturën letrare shqipe, bashkautor i së cilës është Gjergj Fishta me korpusin e tij letrar, roli i së cilit shkrimtar në letërsinë shqipe do të jetë e rëndësishëm dhe shumëplanesh. Mbase, për shumëçka autori me inflencues. Madje këtë kulturë letrare, autori do ta avancoj në pikëpamje poetike dhe zhanrore në një shkallë të lartë dhe të paarritshme. Kjo frymë zhvillohet edhe më tej, përfundimisht, me zgjerime në kodet ligjërimore. Pikat e përbashkëta interletrare sforcohen përmes Fishtës në formën poetike të shkrimit, në vargje, dhe Koliqit, Camjat e Pashkut në prozë. Shënjues i përbashkët i kësaj literature, mbetet intenca e shkrimtarëve, për të qenë misionar në ide dhe në angazhime konkrete. Te Fishta kjo del në mënyrë eksplicite. Ndërsa tek autorët tjerë fshehët në ndërtekst (përmes trajtave implicite). Këtu edhe njëherë vetëm sa na ripërsëritet mendimi i Cabejt, se poeti në të njëjtën kohë i duhet të jetë edhe prijës, apostull dhe bari i kombit. Dhe në të njëjtën kohë shkrimtar. Veçmas kjo hetohet te letërsia e Fishtës. Dhe më pas, te letërsia e Nolit, letërsi që në pika të përbashkëta, edhe pse zhvillohen në kontrast, pretendojnë të ndërtojnë heroin, misionarin, që hidhet edhe për tej letërsisë, në angazhimet konkrete shoqërore. Noli i kërkon në personalitet, ndërsa Fishta në dy akse, në shpirtin e popullit dhe personalitet historike. Në të vërtetë ky fenomen, nëpër kohë do të bëhet karakteristikë letrare në shtratin topikës dominonte të letërsisë shqiptare. Nëse do të synonim të kërkonim një paradigmë të përbashkët në universin poetik të letërsisë së Fishtës, si nyje që ndërlidh indet e letërsisë së Fishtës, atëherë ideja e kulturim të gjithmbarshëm e emancipim për liri të njëmendtë e shfaqur kurdoherë, dhe atë, me përmasa të gjithanshme, në substratin e së cilit formulim, implikohet formula esenciale, e cila determinon poetikën letrare të Fishtës, pra formula e shënjuar përmes binomit paradigmatik letrar e estetik: Atme e Fe. Ky binom do të bëhet model organizues i teksteve të autorit në shumë nivele dhe me përmasa funksionale. Paradigmë kjo që shenjëzohet përmes kërkesës patetike fishtian, për rinjohje të vlerave nacionale, përmes identifikimit në strumbullarin Atme e Fe. Ky binomi letrar endet në letërsinë e Fishtës me status intencional dhe përbën esencialitetin e ligjërimit letrar. Në fakt, përtej dy termeve/koncepteve abstrakte, ky binome letërsinë e Fishtës do të bëhet paradigmë/shenjë letrare, figurë poetike edhe kur ka përdegëzime intretekstuale e interdiskursive. Me këtë formulim, gërshetohet edhe filozofia e qenësimit kombëtar, në planin e diskursit historik. Njëherit bëhet domosdoshmëri edhe në dritën e së ardhmes. Ky kulturim në tekstin epik, ka për qëllimin edukimin dhe emancipimin kombëtar, ndërsa në tekstet lirike dhe dramatike, mbitheksohet nga pretendimi për edukim dhe kulturim fetar, në përmbushje të misionit të përbashkët: Atme e Fe, që lidhet me Atdheun dhe Kishën. Kjo paradigmë krijuese, siç vlerëson Injac Zamputi mbetet "fanari i jetës së tij, qe sinteza e artit dhe filozofisë së tij. Andaj tekstet e Fishtës ruajnë fuqishëm shenjat e mishërimit me misionin, duke identifikuar plotësisht me misionarin. Me këtë formë të shkrimit, autori vetëm se aplikon teorinë që analizon arketipat letrare, përmes formulës së Bariut të Mirë, e cila sipas Northrop Frajit, nënkupton figurën kryetipore të Bariut të mirë Biblik (Jezu Krishtin), një figurë retorike kryetipore që evokon, dhe e cila sublimon kërkesat e intencës letrare, pas së cilës ec letërsia e Fishtës. Kjo intencë, në statusin letrar të teksteve të autorit, është esenciale, në të njëjtën kohë e nxjerr autorin nga vetvetja dhe e hedh në labirintet e kërkimeve të tij, edhe jashtë letrare. Gjithherë përmes tendencave artistike/letrare. Kësisoj, autori arrin të krijon ambivalencen e gjuhës dhe ligjërimit. Me kujdes të sofistikuar, merr rolin e bariut të grigjës së tij, si bari shpirtëror i popullit të tij, por asnjëherë duke tejkaluar rrethanat e përgjithshme. Ideja e bariut të mirë, funksionalizohet në mënyrë implicite te Kënga e Patër Gjonit në "Lahutën e Malcis", në të cilën autori vetë identifikohet me narratorin, merr përmasat e tij mbi supë, në rrugën e lirisë së kombit dhe fesë, duke implikuar një rrjet shenjash interdiskursive të modelit biblik e religjioz. Më tej, kjo ide funksionon për mrekulli në personazhin e tragjedisë "Juda Mukabe" dhe në përgjithësi në tragjedinë në fjalë. Vetëflijimin e heroit Juda Mukabes në këtë tragjedi implikon autorin dhe qëndrimet e tij karshi rrethanave të kohës dhe kontekstit të përgjithshëm shoqëror e kulturor të shqiptarëve. Përmes ligjërimit dramatik, autori rrah ndër temat më të rëndësishme të kohës: tradhtinë, mohimin e mikut, nevojën për vetëflijim. Rrjedhimisht, këtë segment letrar e ndeshim edhe në fushën e lirikës, sidomos te personifikimi autorial i cili shkon deri në nivelin e vetëflijimit për atdheun, kur jepet kushtrimi në vargjet: "Qe mue tek m'kni, merreni e m'boni fli", ("Surgite mortu, Qohuni të vdekun"). Në këtë formë Fishta shkroi letërsi për të mishnuar filozofinë e tij të Kulturimit.

Letërsia e Gjergj Fishtës zhvillohet brenda një periudhë kohore relativisht të gjatë dhe me zhvillime dramatike për popullin e tij. Në kuadër të këtyre zhvillime, autori botën e tij artistike nuk e përqendroj vetëm në epikë, por sprovoj talentin dhe fantazinë krijuese në lirikë, dramatikë dhe satirik, për të mos lanë anash as tekstet e shumta diskursive, socio-psikologjike, etno-psikologjike, religjioze, politike etj. Madje edhe tekstet metakritike të aspektit teorik për artin dhe qenësinë e tij. Në gjitha shkëlqej në mënyrën e vetë, duke formësuar stilin e veçantë poetik e letrar. Me një diskurs të kondensuar estetik pikasi ndjeshmet e kohës, duke i bërë dhimbje e kërkesa universale. Fishta duke i riinterpretuar në një kontekst letrar e kulturor, kontekstualizmit të teksteve të njohura letrare ju jep konotime aktuale, ku pikasën fuqishëm idetë me shpërthimet e tij letrare, që kërkojnë përmbushjen e intencionalitetin ideor, nëpërmjet shenjave e simboleve letrare, të cilat kurdoherë korrespondojnë me projektin letrar fishtian për emancipim e kulturim të gjithmbarshëm të kombit e fesë, mision ky që kapërcen kufijtë letrar dhe bëhet paradigmë krijuese, e papërsëritshme në letrat shqipe. Formula poetike, binomi i shenjtë: Atme e Fe përtej kuptimeve ideore, është shenjë që përcakton letërsinë e tij. Si e tillë, formula bëhet shënjues i letërsisë fishtiane, në të gjitha planet dhe në gjitha zhanret letrare. Dhe përcakton diskurset, trajtat e ligjërimit, stilin dhe kuptimet letrare.

Paradigma e letërsisë së simboleve

Paradigma e letërsisë së simboleve

Ndue Ukaj


 "Jam aventurier në kërkim të thesarit tim- mendoj përpara se të humbiste në një gjumë të ëmbël". Pas leximit të romanit Alkimsit të shkrimtarit Paulo Coelhos, nëse sintetizojmë dimensionet semantike dhe estetike, shohim se kjo referencë është paradigma dhe intenca e kryeheroti letrar i romanit Alkimisti, djaloshi nga Andulonazia e Spanjës, Santiago, i cili prish qetësinë e tij prej bariu, i tronditur nga ëndrra dhe niset drejtë vendeve të panjohura, ku i është thënë se fshihet për të thesari i paracaktuar. Por, kjo është edhe intenca estetike-letrare e autorit. Në këtë rrugëtim, personazhi ndesh njerëz të ndryshëm, përplaset me luftëra, kalon shkretinen dhe sfidohet me shkëndijat e një dashuri. Me peripeci arrin tek vendi i paracaktuar dhe aty narracioni na kthehen ne fillim të romanit, sepse mësohet, se të kërkosh thesarin nuk është e domosdoshme të ecësh shumë, por ai gjendet aty ku jeton. Pra, heroi i romanit ketë e gjen në kishën e Andulonazisë, në Spanjën e tij, aty ku më parë kishte qenë bari. Ky epilog është paradoks i romanit dhe esenca e dimensionit estetik dhe semantik të kësaj proze interesante, që është shndërruar në njërin ndër romanet më të lexuar të shekullit që lamë pas.

Paulo Coelho, narrator i madh, mjeshtër brilant i krijimit të fabulave interesante, ka një stil magjik të rrëfimit dhe një gjuhe atributive, me përplot simbole e figura retorike nga më të dendurat. Stili i tij i veçantë, lakonik, i zhdërvjelltë e bën ndër autorët me të mëdhenj dhe me të admiruar të letërsisë së shek. XX dhe fillimeve të shek. XXI. Ky shkrimtar brazilian, nëpërmjet romanit Alkimisti. Proza e Coelhos, përkatësisht romani Alkimisti ngërthen në vete aspekte specifike të ligjërimit letrare, aspekte këto që konfigurojnë një tekst shumështresor, me forma e realizime të shumëllojshme poetike. Këtë autori e ndërton përmes gjuhës së alkimisë, e trajtave të shumëllojshme stilistike. Aspekti tematikë, i zgjeruar në aspektin e diskursit letrar, më futje empirike funksionale, janë karakteristika të prozës së Coelhos në shumë nivele letrare. Në dimensionin tematik, pra të përzgjedhjes dhe shtrirjes narrative të temës, autori referencë letrare, si parabolë dhe model ligjërimor, ka librin e madh biblik, nga i cili futen rrjete tekstesh, si diskurse e kode tematike, që shpërndahen në diskursin narrativ me një intencë semantike, por mbi të gjitha në funksion të ligjërimit dhe përmbushjes së plotnisë artistike të romanit "Alkimisti". Në të vërtetë ligjërimi biblik mbetet element konstituiv i diskursit dhe i rrëfimit. Dhe, përmes këtij boshti, artikulohen tablo të gjëra e gjithëpërfshirëse të jetës së individit, të cilës autori i jep karakter universal. Kjo mënyrë e të shkruarit, bëhet dramatike dhe emocionale, sepse rrek së trajtuari dukuri komplekse, të cilat ndërlidhen me tema të mëdha për botën dhe njeriun, si qenie e saj. Për të përplotësuar sa më efektshëm intencën letrare, autori zhvillon fabulën me narracionit linear dhe me një teknikë të sofistikuar poetike. Romani ka fabul të rrjedhshme, e cila e realizohet përmes procedimeve letrare mjaft të përpunuar e një sistemit artikulues prozadik modern, ka dallohen fuqishëm dialogjet lakonike dhe narracioni i gjallë, i rrjedhshëm dhe me shprehësi emocionale, elemente këto që bëjnë këtë prozë të lexohet me pasion. Elementet estetike konstituive të tekstit: narracioni dhe shtrirja kohore e narracionit, gjuha e gjetun figurative dhe shumëdomethënëse, bashkë me koherencën poetike, kodifikojnë karakteristikat e kësaj proze. Këto elementet poetike-letrare, karakteristikë të theksuar kanë edhe një stil magjik  narracioni, me diskurs të fuqishëm, në përputhshmëri me gradacionin e romanit, që ecën në drejtim të intencës letrare, që lidhen me kompetentet e kërkimit dhe zbulimit. Kjo formë shkrimi, ngërthen në vete një fuqi depërtuese të rrëfimit, ku pulson një potencë poetike e ndërtuar me mjeshtëri letrare, që ka për pikënisje heroin letrar, si bosht rreth së cilës rrëfehet që nga fillimi deri në fund. Përmes simboleve dhe arketipave letrare, autori konstrukton një prozë me ngarkesa shprehëse e emocionale. Duke depërtuar në botën e brendshme të heroit, psikologjisë së tij, autori përçon mesazhe e ide universale, ku vlojnë pasione e vrulle nga më të ndryshimet, ndjesime këto që kanë karakter universal, ngase në ndjesitë e heroit ndeshim pasionet dhe vrullin më të thella të qenies njerëzore, ku pikasen fate, dëshira e kërkime nga më të mistershmet: dukuri këto që marrin një ngjyrë të veçantë poetike në romanin Alkimisti dhe heroin e saj djaloshin nga Andulonazia e Spanjës, Santiago.

Paradigma shumështresore narrative

Laboratori krijues i Coelhos ka diçka të veçantë, specifike, jo vetëm natyrën e shkrimit, boten e pasur imagjinatave dhe fiksioni i bujshëm, por edhe brumosjet e dendura estetike. Romani Alkimsti shquhet sidomos me gjetjet tematike e rrjetin e toposeve të gjerë, të larmishëm dhe universal dhe artikulimit të tekstit përmes një gjuhë të brumosur e me zbukurime stilistike. Mbi të gjitha në këtë prozë, letërsia dialogun, arti letrar gjen pasqyrën e vetidentifikimit. Nëpërmjet diskursit letrar mjeshtëror dhe një figuracioni letrar të zgjedhur, kurdoherë, prozatori me name, kërkon pa kompromis thellësitë e magjisë, aty ku vetëm Alkimistët e pajisur me fuqi mbinatyrore depërtojnë, për të realizuar intencën letrar të simetrisë estetike, që ndërlidhet me një intencë të proklamuar letrare nga autori, që del nga ky pasues: "Vepra quhet e përsosur vetëm atëherë kur qëllimi i saj është i arritur".

Qëllim letrar, përsosmënia estetike, jo vetëm si intencë autoriale, kapin shtresime të ndryshme kuptimore e letrare në tekst. Me një stil të veçantë narracioni, autori arrin të ndërton paradigmën e letërsisë së simboleve, të përtejme, të tejkohëshme, që personifikohen në Alkimistin, i cili njeh magjitë e botes, misteret e paprekshme, pas së cilave ecin vetëm ata që kërkojnë thesarin e parapërcaktuar nga andrrimet.

Romani "Alkimisti" ka një mënyrë të veçantë të shtjellimit të fabulës. Kjo formë në dukje të parë paraqitet e thjeshtë, por në esencë ngërthen filozofi të thellë. Në roman ka një konglomerat eksperiencash, të cilat rezultojnë nga aspekte të ndryshme, që njeh kultura letrare e përtej letrare: në narracionin e romanit bashkëdyzohen elemente arkaike e moderne të narrativitetit, mite e interpretime religjioze, për t'u derdhen "gjitha" në shtratin e fuqishëm narrativ të romanit që lidhet me kryeheroin e romanit, djalin Santiago.

Autori Paulo Coelho është njohës i mirë i simboleve. Ketë e  potencon edhe në parathënien e romanit. Për të sforcuar diskursin simbolik të romanit, me mjeshtri inkorporon simbolin për Mitin e Narçizit, për këtë mit të mirënjohur, pastaj për traditën letrare e filozofike biblike, por, edhe kulturat e ndryshme religjioze, siç është ajo biblike dhe islame. Përmendja e referencës letrare të Oskar Ëildit për mitin e narçizit, që ndërlidhet me historinë e djaloshit, i cili shkonte përditë të sodiste bukurinë e fytyrës në ujnat e liqenit. Magjepsja pas vetës një ditë e hodhi në ujëra dhe ai vdiq. Por pas vdekjes liqeni thotë :

"Unë qava se, sa herë që ai shtrihej buzë bregut arrija të shikoja në sytë e tij bukurinë e ujrave të mia". Fati i pasqyrës së thyer, si metaforë për shumëkuptimësinë e artit, tingëllon si një signifikacion letrar, i sugjeruar nga autori. Duke lexuar letërsinë, njerëzit dashurohen e përhumbën në thellësitë e saja, por edhe letërsia në njerëzit e sheh fizionominë e vet, peshën e vet të pazëvendësueshme. Është kjo një marrëdhënie mes kuptimeve e ligjërimeve, që ka një ndërvarshmëni të përjetshme. Përveç këtij aspekti, futja e këtij citati, duke shtresuar një aspekt intertekstual të tekstit, implikon, po ashtu, edhe një esencë letrare: kërkimin e magjisë letrare dhe dashurimin pas artit të shkrimit, përmes një rrjeti të komunikimit universal të shkrimit-kërkimit letrar.

Romani "Alkimisti" është prozë fiksionale. U tha se teksti është ndërtuar përmes simbolesh. Në roman simbolet shenjëzojnë karakter polisemantik. Për të shtresuar konotime metafizike, filozofike dhe religjioze. Autori duke inkorporuar dy komponentë letrare: fiksionin, për ballë tij vë simbolet letrare, si imazhe e arketipa letrare (Northrep Fraji). Romani duke u konstruktuar përmes simbolesh, tipash e arikitipesh letrare e kulturore, mbase edhe përmes figurave kryetipore, si pjesë e diskurseve të mëparshme të njohura në kulturën e shkrimit letrar (Northrep Fraji) përmbush kuadrin poetik të narracionit, për të realizuar signifikativitetin e origjinalitetit krijues.

Alkimia dhe shpirti i botës si perceptim për të gjetur metafizikën e identitetit

Alkimia dhe shpirti i botës, që i lëvizin gjërat, është mistikja që i udhëheq njerëzit drejtë idealeve sublime, që simbolizohen në gjëra të përtejme, të fisme, mbetet rrjet toposesh që lidhen me boshtin qendror të temës së alkimisë së kërkimit. Këtë kërkim e bën një djalosh që është bari, ka jetë të qetë në vend të tij, por papritur goditet nga një ëndërr, e cila ja trazon botën e brendshme dhe e hedh në rrugët e aventurave. Dhe në këtë rrugë mëson se:"Alkimistët janë njerëz të çuditshëm, që mendojnë vetëm për vete dhe kurrë s'dinë të japin ndimë. Kushedi, mbase kishin zbuluar fshehtësinë e Veprës së Madhe, Gurin Filozofik- i thotë personazhi sporadik që e shoqëron djaloshin gjatë rrugës për te Piramidat".

Çka është në të vërtetë Alkimia, kjo filozofi që të bën të gjesh magjitë e botës. Ky mister filozofik, ka një interpretim letrar: "Alkimia nuk është tjetër veçse të dish të depërtosh në Shpirtin e Botës dhe të gjesh thesarin që ajo ka caktuar për ty." Kjo referencë komenton, parathotë esencën e një kërkimi, i c cili motivohet nga një ëndërr dhe që "arsyeton" në esencë aventurën letrare, që niset nga një bari delesh, drejtë rrugëve të panjohura, nëpër vende të panjohura, nëpër lufta, me rreziqe të njëpasnjëshme, për të realizuar qëllimin që ja parapërcakton ëndrra pas së cilës ai ec, edhe pse shpeshherë duket se ecja e tij është fare e kotë. Në dilemën e madhe narrative, autori ndërton një tërësi esencash letrare, që predominojnë rrugën e kërkimit: historia vetjake e sugjeruar mbetet paradigmë e narracionit dhe paradigmë e rrugëtimeve të personazhit, deri në cakun e fundit, ku është i fshehur thesari, i cili i është thënë në ëndërr, si sugjerim. Esencat letrare tjera që përbëjnë shenja letrare mbetën Filozofia e Jetës, Shpirti i Tokës, Shpirti i Botës. Duke sugjeruar se: çdo njeri ka një histori vetjake të veçantë, personazhi hedhet në krahët e një aventure të çuditshme, që i zbulon fshehtësitë e botës, për të gjetur, kërkuar thesarin e lumturisë. Në këtë dimension semantik, Coehlo me mjeshtëri e dije të thellë filozofike bredh nëpër shekuj për të ndërtuar heroin e kërkimit të thesarit. Është  kjo filozofia që buron nga Historia Vetjake e çdo njeriu, në rrugën e lumturisë, përmes identifikimit të rrugës deri te caku: historia vetjake, ecja pas asaj që thotë zemra, guximi dhe njohja e thellë e metafizikës, mbase edhe aspektet religjioz, janë ato tipare që personazhin e hedhin nëpër furtuna të ndryshme, me një zhvillim përplot dramaticitet, që përjeton ngritje e rënie, por që në fund arrin cakun, edhe pse i rrahur keq në fund. Fundi i romanit kthen lexuesin paradoksalisht në fillim. Dhe ky mbetet një ndër misteret e këtij romani. A ka nevojë të kërkohet Thesari i Çmuar në dhëna të largëta, ndërsa atë e ke aty ku gjendesh? -duket se pyet autori.

Rrjeti intertekstual i tekstit.

Linda Hacion, një nder përfaqësuesit e kritikes postmoderne, shkruan se : "Vepra letrare nuk mund te konsiderohet origjinale; pra edhe ne se është origjinale, ajo megjithatë nuk mund te ketë kurrfarë ndikimi për lexuesin e vet.
Çdo tekst, kuptimin dhe signifikativitetin e merr vete m si pjese e diskurseve te mëparshm

Romani Alkimisit konstruktohet përmes referencave letrare, filozofike e religjioze si paramodel letrar e kulturor, traditën kristiane dhe hebraike të shkrimit letrar.

Personazhi letrar, Santiagos, bari delesh. Kjo implikon dy figura me prejardhje biblike: Jezusin si kryetipin e bariut të mirë (Northrep Fraji) dhe delet që personifikojnë një grigjën e tij. "Përkundrazi: Barinjtë kanë qenë të parët që e njohin një mbret për të cilin pjesa tjetër e njerëzimit s'deshi të dijë". Po ashtu, futja e këtij pasuesi implikon barinjtë, figurë që ndërlidhet edhe me aktin e mirënjohur kur barinjtë shkojnë te Shpella pas lindjes së Jezu Krishtit, shpëtimtarit të botës. Më tej, për të sforcuar këtë soj diskursi letrar autori në roman, një segment me rëndësi narrative ja vesh figurës së bariut dhe deleve, që në kontekstin letrare na implikon/ parafytyrojnë Krishtin dhe grigjën e tij. Është kjo teoria e formësuar nga dijetari i letërsisë Nrthrep Fraji, i cili analizon simbolet, përfytyrimet e arkitipeve, në rrafshin e lidhjes zhanrore, që ruan teksti në qenësinë e tij me modelet e mëparshme letrare.

Futja e citatit nga shkrimi biblik në fillim të romanit, si trajtë intertekstuale e fillimit të narracionit, ndërlidhet fuqishëm me esencën e tekstit letrar, me atë që konceptohet intencë letrare e statusit të romanit. Dialogu i famshëm i Jezu Krishtit me dy motrat, Martën dhe Marinë në shtëpinë e tyre, ku Krishti qëndronte si mysafir, në të cilën Marta ngarend pas punëve, ndërsa Maria ulët te këmbët e Jezusit dhe dëgjon, në mënyrë implicite na zgjedh dilemën e personazhit, që mes jetës baritore dhe ëndrrës (si simbolikë e përtej asaj që i ofron jeta) zgjedh ëndrrën dhe shpërblehet, ngase kësisoj, ajo ka zgjedhur pjesën më të çmueshme të jetës, duke ecur pas arsyes së zemrës. Është kjo arsye që nuk "njeh" arsyen. Është kjo një simbolikë konceptuale që inkuadron edhe diskursin biblik si shenjëzus tipologjik të esencës së romanit. Rrjeti intertekstual i tekstit niset qysh ne fillim të romanit përmes Ungjillit të Llukës: takimit të Jezu Krishtit më dy motrat, në të cilën Maria zgjedh pjesën më të rëndësishme që nuk do t'i merret" Ajo gjeti thesaret magjike të fjalës, duke lënë anash punët e botës konkrete, të cilat i mveshën Martës, e zënë me punë konkrete

Ëndrra si lojë narrative

Po ashtu ëndrra e çuditërisht e shpie në krahët e filozofisë së jetës shtreson paratregimin për ëndrrën si sistem letrar të letërsisë: ëndërr i parathotë personazhit të udhëtojë nëpër botë, në kërkim të thesarit të botës, i cili fshihet në një vend të largët, në të cilin ky për të shkuar duhet të bëjë një përpjekje, të ec nëpër shkretinë. Pas shumë dilemave e trazimeve të brendshme, personazhi nis udhëtimin. Për të shkuar te caku në Egjipt, atij i duhet të kaloj shkretinë, të ndeshet me rreziqe te njëpasnjëshme. Futja e shkretinës në roman ka status të veçantë letrar, konotacioni i së cilës natyrshëm mund të marr domethëniet e vështirësive për të shkuar deri tek realizimi i ëndrrës, çfarëdo qoftë ajo. Kështu në një udhëtim të mbushur me përplot sekuenca të veçanta letrare, personazhi ecën në drejtim të Piramidave të Egjiptit, aty ku i është parathënë të është thesari i paracaktuar për të. Gjatë rrugës autori ndeshet me një plak të çmendur, ëndrrën e së cilit vendos ta bëjë realitet. Pas peripecive të shumta, luftërave dhe një dashurie në Shkretinë, arrin qëllimin për të parë Piramidat dhe vendin ku ishte Thesari i shumëkërkuar i lumturisë. Por Santiago, vetëm në fund e kupton se të gjesh thesarin e jetës tënd, nuk është e nevojshme të shkosh shumë larg. Ngase gjërat e bukura e bukura që formësojnë konceptin e thesarit të lumturisë gjendën në vendin tënd, aty ku jeton.

Dymijë vjet më parë, në një vend shumë të larg që këtej, vërvitën në një pus e pastaj e shitën si skllav një burrë që besonte shumë në ëndrra.

Autori me mjeshtri artistike, personazhin, bariun Santiago, e shndërron në hero të përmasave të mëdha letrare duke i dhënë status të alkimistit kërkues, hero aktual i gjitha kohënave. Hero letrar të admiruar dhe prototip i kërkuesit të paepur, identifikim i ecjes pas lumturisë; i njeriut që dëgjon zërin e zemrës, kundrejt zërave tjerë, i njeriu të pathyeshëm në kërkimet jetësore dhe ideale.  

Në procedimin letrar autori inkorporon ëndrrën, si një element konstituiv të tekstit, përmes futjes së lojës intertekstuale dhe diskursit letrar përshkrues, që njeh statusin e arkitekstit biblik. Në fakt, futja e ëndrrës si element konstituiv të tekstit letrar dhe ndërlidhja e saj me gjeografinë e lashtë të Egjiptit, fut lojën intertekstuale të ëndrrës së Jozefit biblik të Testamentit të Vjetër, me nuanca të konvertimit të lojës narrative: analogjia duket të jetë e presupozuar. Dhe simbolika e autorit thellohet kur ndërlidh simbolikën e thesarit të çmueshëm, që sjell lumturinë njerëzore. Në këtë lojë letrare, simbolet formësohen përmes një diskursi letrar që njeh paramodelin: interpretimi i ëndrrës nga një plakë, pastaj dy gurët e fatit, takimi me mbretin, rënia në varfëri dhe mbetja në shkretinë, janë gjitha pjesë simbolike të romanit. Ëndrra, shpjegimi i tyre, rrugëtimi, shkretia, alkimisti: këto në esencë përbëjnë fusha të rëndësishme të proveniencës bilike, ëndrra ndërlidh me ëndrrën e Jozefi, rrugëtimi me rrugëtimin e popullit të Izraelit (popullit të zgjedhur), shkretia, simbolizon mëkatet dhe alkimisti, shpëtimtarin që arrin të bëjë triumfin e historisë vetjake. 

Elementi i dytë e rëndësishëm në zhvillimin e romanit, që endet deri në fund paraqet ëndrra dy herë radhazi për një thesar të fshehur në Egjipt te Piramidat. Ëndërr kjo që pasohet me takimet e djalit me ciganen, e cila e sugjeron të niset në rrugën e kërkimit, me plakun, me mbretin. Nga ëndrra djali kalon në shoqërinë e lindjes, në të cilën futën ndërlikimet e "misionit të tij" në rrugën e kërkimit të thesarit të lumturisë.

Kjo lumturi kurdo herë ka qenë objekt veprash letrare. Por autori i madh i shekullit XX dhe XXI depërton në skuta të errëta të psikes njerëzore, duke i kundruar këto në këndvështrim të një raporti që ndërton relacione: aksi i parë i këtyre relacioneve mbetet empiria e njeriut (në këtë rast e personazhit me shenjëzimin djalosh, por që vetëm në fund të romanit arrimë ta kuptojmë se ai është Santiago), me kërkesat e fshehura në skutat e çdo krijese për të arritur në gjëra më të larta, më sublime.

Djaloshi është bari. Është i lumtur me jetën me delet e tij. Fillon të dashurohet në njërën nga vajzat e tregtarit. Por papritur sulmohet nga ëndrra, e cila e shporrë tutje botës së tij prej bariut, për të kërkuar diçka më të thellë, që është e ndërlidhur me esenca jetësore, që vijnë nga thellësitë e shekujve, që shpie në aventura të paparashikuara. Kjo formë e narrativitetit si esencë zhvillohet përmes një rruge të gjatë që realizohet në kohë dhe hapësirë.

Pas kësaj elementi tjetër që paraqet rëndësi në konstruktimin e fabulës së romanit është pengesa në Saharë, inkorporomi i anglezit dhe ballafaqimi me luftërat e fiseve në shkretinë, në të cilat ai ndesh pengesat e rrezikshme. Po këtu lind edhe magjia: Alkimist e vë përpara djaloshin drejtë qëllimit final. Ai edhe pse dashurohet në Fatimën, nuk arrit të ndal vrullin e zemrës së tij që kërkon thesaret, pa marrë parasysh vështirësitë, sakrificat. Në shkretinë, djaloshi kupton shumëçka nga bota e njeriut: përjeton trandjet e para të zemrës për të kuptuar dashurinë, këtë dhunti njerëzore, të komunikoj me shpirtin e botës, që identifikohet me dashurinë në rrugën e çudibërjeve të shumta. Është magjike fuqia e dashurisë, ashtu siç është magjike edhe rruga e personazhit për të qenë vetvetja, në vetëidentifikim përmes shenjës letrare të konceptuar me mjeshtri si Histori vetjake. Çdo kush ka këtë histori, por ja që çdo kush nuk e arrin.

Kërkimi si semantik letrare dhe qerthulli i lumturisë estetike drejtë identitetit

Romani "Alkimisti", e karakterizon elementi i kërkimi; i kërkimit përtej konkretes, që ndërlidhet me përsiatje metafizike, kur e kurë etike e filozofike, duke i hibridizuar edhe religjioze, rrafshe këto që ndërtojnë estetiken e tekstit. Kjo formë e narracionit ec në kërkim të qerthullit të lumturisë, Gurit Filozofik Çudibërës, identitetit e identifikimit, shenja këto që bëhen përmes shenjave dhe sistemit figurativ estetik. 

 Gjithçka në roman, çdo lëvizjet është e përpunuara me mjeshtëri dhe zhvillohet, si e këtillë me dramticitet letrar drejtë intencës së fabulës dhe idesë qendrore: arritjes së qëllimit jetësor dhe kthimit prapë në identitetit. Autori sikur thërret për kërkime, kërkime të pakufishëm, por në fund sugjeron tiparin shenjëzues, që djali e gjënë në kujtimet e jetës baritore dhe në kishëzën e vogël ku i ruante delet, para se të shihte ëndrrën dhe të niste aventurën e kërkimit për Qypin e Artë. Në roman, përveç idesë së kërkimit, autori në rrafshin tematik ndërton idenë e mosdorëzimit të njeriut deri në jetësim të qëllimit, pa marrë parasysh sfidat, provokimit në këtë rrugë.

Narracioni i romanit zhvillohet përmes të ashtuquajturit narrator të gjithëdijshëm. Gjithashtu, dialogjet lakonike dhe përshkrimet, realizohen në kuadër të asaj që vepron dhe ndjen personazhi si hero i narrativitetit. Këtë autori e bën përmes një diskursi në shprehje dhe me një origjinalitet e rrëfimi.

Në dialogun me personazhin plakun, Santiagos Plaku i thotë se. Gjëja më e rëndësishme për ty është se ke dalë të përmbushësh Historisë Vetjake. Ky luftëtar i dritës, ka përmbushur intencën e kërkimit të thesarit dhe ka zbuluar identitetin e tij. Autori kështu sintetizon intencën e tij letrare dhe përmbush fiksionalitetin simbolik të prozës së tij.

Po e përfundojmë këtë tekst me një mendim sintetizues të përkthyesit Nonda Varfi : "Letërsia që shkruan Coelho është letërsi fluide dhe vetë Coelho është një autor fluid, i cili frymëzimin e merr nga një vepër madhore, që është Bibla, si parabolë dhe të gjithë romanet kanë në fillim citime nga Bibla. Pra, stili i tij është në dukje një stil biblik, por që mundohet të përcjellë një mesazh parabolik".

Roman për kauzën artistike dhe edukimin estetik (James Joyce)

Roman për kauzën artistike dhe edukimin estetik

Ndue Ukaj

Romani "Portreti i artistit në rini" është proza e parë e Xhems Xhojsit botuar më 1917. Romani që në titull sugjeron një sugjestion, mënyrë të leximit; ky roman nuk është histori e revolucionit, por prozë e gjatë e ndërtuar nga prirja dhe rebelim i djalit të ri, heroit të romanit, portreti i artistit të afishuar, në tundimet e brendshme drejtë sforcimit të diskursit letrar që mbron Kauzën Artistike, kundrejt "ofrimeve" tjera që sillen vërdallë jetës së tij. Është kjo intenca estetike e narracionit në roman dhe rrugë e kërkimeve të thella artistike, realizuar përmes kryeheroit letrar, personazhit emblematik Stiven Dadalusit. Mbase edhe alteregos së autorit. Duke trajtuar një nga temat më specifike të artit, vetë qenësinë e artit, apo "qenien letrare"- siç do të thoshte studiuesi i madh francez i letërsisë, Zherar Zhenet, Xhems Xhojsi e ngrit këtë roman në piedestalin e perlave më të mira të artit dhe për artin, në rrafsh universal letrar, duke u marr si tekst bazë edhe për shumë interpretime të fenomenit të artit.

Prej faqes së parë të romanit, lexuesi ndesh një thyerje të zakonshmërisë narrative. Domethënë, teksti nuk ndërtohet sipas një traditë narrative të njohur, por autori bashkdyzon stile dhe krijon mozaikun narrativ specifik, që ecën në shtratin e logjikës së personazhit, motivohet prej tij dhe shkon në intencë të platformës së tij. Ky model i prozës narrative në kritikën letrare është cilësuar si Letërsi e Përroit të Ndërgjegjes. Në të vërtetë, ky kualifikim, përkon me esencat letrare të romanit. Gjithçka që thuhet, rrëfehet- ndodh brenda psikes së personazhit, ndërlidhet me të, dhe ec në drejtim të përplotësimit të intencës që shpërfaq heroi (personazhi) letrar, herë në formë të heshtur, herë në formë kryengritëse.

Romani "Portreti i Artistit në rini", karakterizohet nga stil metaforik i rrëfimit, në të cilin reflekset dhe imagjinacioni autorial, ecin paralelisht, për të përplotësuar intencën e afishuar në titull; portretizimin e artisti në rini, përmes nuancave të larmishme poetike.

Xhems Xhojsi përmes këtij roman ngrit në piedestalin e lartë Kauzën e Artit Letrar. Madje sekuenca të tëra narrative që zhvillohen në tekst, ecin në përmbushje të kësaj logjike letrare. Janë këto efektet e kauzës që bëjnë personazhin Stiven Dadalusit të pathyeshëm përballë jetës dhe stuhinave të saj. Ngase, në botën e tij është ndrydhur pasioni për të bukurën dhe lirinë e pakufishme dhe artikulohet nëpërmjet interelacioneve dhe diskurseve, që konstruktojnë tipin e prozës, që ne, e cilësojmë si roman të edukimit estetik. Këtë dimension karakteristik letrar, por edhe narratologjik e përplotëson kuadri i rrëfimit që e zhvillon Xhojsi përmes mekanizmave funksional në procedimin letrar. Ndaj protagonistin e romanit, Dedalusin e përshkon një dimension i natyrës protestuese: ai nuk ndjen respekt për askënd, dhe në ndërdije të tij kultivohet fuqishëm kauza artistike, e cila bije ndesh me ambientin që e rrethon dhe dëshirat e familjes së tij dhe rrethit shoqëror të tij. Në këtë konfrontim letrar, Stefani vetëm kthehet në respektin e performansës së tij, që rrjedh nga rebelimi personal dhe i pavarur, që kërkon liri të pakufishme- thotë studiuesi i veprës së Xhojsit, Ben Foley. Dhe këtë e gjenë vetëm në botën e artit, ku noton shpirti i tij i pasionuar. Për të sforcuar këtë diskurs, autori edhe personazhit i jep mbiemër mitologjik, që ndërlidhet me figurën e Dedalusit mitologjik, i cili i jep të birit Ikarit një parë flatra për të fluturuar në qiell, derisa krahët e tij i shkrin flaka e diellit. Kjo shenjë letrare, koincidon me dëshirën e pakufishme për liri të mendjes, pa kufizime deri në vetësakrifikim.

Kritika letrare këtë roman, përpos cilësimit si pozë e rrjedhës së ndërdijes, ose letërsi e përroit të ndërgjegjes, e ka cilësuar edhe si prozë autobiografike, në të cilën shfaqen shenjat e autorit empirik, në rrugët e tij jetësore, sidomos në rrugët e formimit artistik.
Më tej, Xhems Xhojsi, sëbashku me autorët Franc Kafka, Albert Kamy e Marsel Prust, vlerësohet nga kritika letrare autori më fundamental i prozës moderne në letërsinë perëndimore, që ka një stil specifik letrar dhe një tekstualitet dinamik dhe kështu realizon në shkallë të lartë, një prozë të veçantë letrare, substanca e së cilës formësohet përmes një laryshie stilistike, narratologjike dhe estetike. Nga kjo pikëpamje autori bëri thyerje estetike në shkrimin e romanit. Që këndej ky roman është vlerësuar i veçantë për shumë arsye, në kulturën letrare perëndimore.

Xhojsi në procesin e krijimit letrar, synoi një filozofi të të shkruarit me shumëllojshmëri stilesh, duke vënë theksin mbi teknikën semantike të paraqitjes, që shkon drejtë një gjuhe të figurshme, me përshkrime dhe krahasime të gjetura letrare, që kurdoherë korrespondojnë thellë me dimensionin psikologjik të personazhit hero, dhe korrelacionet intertekstuale që ruan teksti me krijimet e mëparshme letrare si pjesë e reminishencës letrare. Në fakt, sajesat intertekstuale përbëjnë një segment me rëndësi në konstruktimin e romanit në fjalë, nga fakti se autori ishte dijetar i pasionuar i letërsisë së përbotshme. Në të vërtetë, të dhënat biografike të tij tregojnë se Xhojsi për të lexuar autorin e dashur të tij norvegjez, Henrik Ibsenin, mësoj norvegjishten.

Thamë se romani ''Portreti i një artisti të ri'' është vlerësuar si prozë autobiografike, ku kryepersonazhi Stefan Dedali, djalosh që mbart një vetëdije një zhvillim, paratregon artistin potencial të së ardhmes, që ndërtohet nëpër peripeci të shumta. Është kjo simbolika e thellë që ndërlidhet edhe me mbiemrin e kryeheroit të romanit, që na rikujton mitin grek, në rrugët për thellësitë e pakufishme të lirisë, në të cilat flijohet. Autorit i pëlqen depërtimi në psikologjinë e personazhit, prej ku zhvillohet narracioni. Kësofare, formëson personazhin letrar edhe si hero të narracionit, i cili ndërlidh marrëdhëniet mes narratorit dhe narracionit.

Stili dhe simbolika xhojsiane

Xhems Xhojsi pa dyshim mbetet një ndër autorët më të mëdhenj narrativ të shekullit të 20-të. I karakterizuar si shpirt antikonformist, me romanin "Portreti i artistit në rini" ndërtoi portretin e heroit letrar, në rrugët e sfilitjes së brendshme, drejtë kërkimit të sublimes së bashkëdyzuar me të bukurën dhe të vërtetën, koncepcione këto që bëhen pjesë e narracionit letrar dhe formësojnë trajtat e stilit xhojsian. Është ky një roman që implikon shenjat autobiografike të rrugëtimeve autoriale, drejtë synimeve të gjetjeve sa më të thella të mistereve të artit, realizuar përmes koloritit të pasur poetik, me narracion dinamik e semantikë ambiguele, ku dramaciteti i gjuhës letrare përplotëson koncepcionet ideomatike.

Romani "Portreti i artsitit në rini" i Xhems Xhojsit, endet midis realizmit dhe simbolizmit letrar. Xhojsi funksionalizon figura kryetipre, të cilat sublimojnë në shkallë të lakmueshme parakonceptimet estetike të imazheve letrare, përmes sekuencave narrative që ndërlidhën me krijime të njohura letrare, antike e biblike. Mbase edhe krijime të ndryshme poetike, me të cilat interkomunikon teksti letrar në gjitha nivelet e organizmit.

Në letërsinë botërore, romani "Portreti i artistit në rini" mbetet afreska më e arrirë në interpretimin e artit, përmes artit, zhanrit të prozës së gjatë narrative, romanit. E thamë më lartë, se nga kritika letrare ky roman më plotë të drejtë është karakterizuar si roman i përroit të ndërgjegjes, apo rrjedhës së ndërdijës. Alteregoja e autorit, Stiven Dedalus kryerpersonazhi e romanit, djalosh i ri dhe artist briliant, përshkojnë narracionin e romanit fund e krye, në shtratin narrativ të së cilit rrjedh ndërdija e tij, karshi gjitha episodeve dhe sekuencave narrative të prozës, në të cilin edhe pse ka shumë ngjarje të nivelit dytësor, gjithçka shkon drejtë një qëllimi: edukimit estetik të personazhit. Nisur nga ky mëndim, me të drejtë ky tekst letrar mund të cilësohet roman i edukimit estetik, sepse gjithçka ndodh, ngjarjet dhe situatat narrative si elemente funksionalizohen, dhe ecin në funksion të kësaj intence letrare, për të triumfuar fuqia e artit, efektet e së cilit reflektohen edhe brenda personazhit. Në roman gjithçka shkrihet, në përroin e narracionit dhe në përroin e ndërgjegjes së portretit të artistit, për të funksionalizuar rrëmbimet pasiononte të heroit letrar, Stiven Dadalusit, karshi ambientit, në të cilin ai është i thirrur për gjëra religjioze. Në fakt ndeshja e këtyre dy taborreve, krijon konfliktin letrar, që në fakt do e predominojë ngjarjen që rrëfen narratori dhe njëherit përbën boshtin e fabulës letrare.

Romanin e me ligjërim dramatik konfrontim i dy dimensioneve: brenda heroit letrar dhe jashtë tij. Në këtë konflikt, duhet të triumfojë fuqia e artit, njëherë brendapërbrenda botës së tij delikate, pastaj kundruall asaj që e rrethon. Dhe në këto përplasje me përplot peripeci për heroin, aspak nuk venitet pasioni i thellë në shpirtin e tij, që ka burimin në prirjen për ritmet e muzikës, për teoritë e së bukurës dhe estetikës. Gjitha këto të kultivuara nëpërmjet leximit të poetëve dhe shkrimtarëve të mëdhenj, ekuivalencën e së cilës e ka referencë te tekstet e autorëve të mëdhej: Aristotelit, Platonit, Toma Akuinit e Shën Augustinit, me idetë e të cilëve personazhi interkomunikon me kompetencë dhe njohje të thellë, për të rikonfirmuar shpeshherë edhe shumë dilema letrare, që edhe sot e kësaj dite vazhdojnë të jenë preokupim i teoricienëve të ndryshëm të artit dhe estetikës. Në këtë dimension, romani "Portreti i artistit në rini" mbetet prozë gjeniale, ashtu sikur "Artit poetik" i Horacit, tekst ku teoritizohen shumë çështje që lidhen me artin, shtrohen mendime të rëndësishme për marrëdhëniet mes artit dhe gjenden përsiatje lidhur me fenomenin e qenies letrare, dimensionit estetik të shkrimit. Janë këto vlera tejëkohore që ngadhnjejnë kundrejt qëndrimit të tij në Kolegj, ku i sugjerohet të bëhet prift, ku ndjen ankthshëm përsiatjet për jetën tokësore, vdekshmërinë dhe jetën përtej tokësore. Autori këto sekuenca i konstrukton me një narracion dinamik, ku mbërthehet në dilema dramatike. Për të sforcuar diskursin letrar, autori i jep romanit dimensione polisemantike, shpërfaqja e së cilit zhvillohet përmes relacioneve që ndërton teksti me tekstet pararendëse, që shfaqën në roman në formë të ndikimeve intertekstuale (Umberto Eco), ndikime këto që përplotësojnë domethënien e intencën letrare, çdo tekst është intertekst (Ronand Barti). Këtë teori letrare e sforcon autori edhe kur interkomunikon lidhur me perceptimet metafiksionale. Inkuadrimi i diskursit antik dhe religjioz e biblik në roman, bëhet me pikësynimin ideor; në drejtim të pikasjes së gjithanshme të karakterit të portretit të artistit në rini, në dramat shpirtërore, kur kërkon rrugëdalje. Në këtë kontekst, autori arrin të realizojë me mjeshtëri narrative, plasaritjet e njëpasnjëshme në qenien e personazhit letrar. Sidomos dalin të fuqishme plasaritjet mes religjionit dhe letërsisë. Këto plasaritje ndodhin në rrugëtimet e heroit letrar qysh në fillimet e tij në Kolegj dhe ecin drejtë qëllimit final: që kur vendosët në Kolegj, i thyhen syzat dhe ndëshkohet nga mësuesi në mësimin e latinishtes, për të vazhduar me mëkatin e dashurisë, që e sfilit rëndë, edhe pasi që rrëfehet dhe pendohet në Kapelën e errësuar, në të cilën i lutet Jezu Krishtit, Shën Mërisë për t'i falur mëkatin, sipas sugjerimeve të bariut shpirtëror. Në gjitha këto trazime dramatike, ndodh e kundërta e narracionit të jashtëm të romanit, ec ndërdija dhe edukon botën e heroit letrar, në shpirtin e së cilit kultivohet pasioni dhe dashuria për të bukurën dhe artin, për të vërtetën dhe estetikën, për emocionet dhe ritmin poetik, për teoritë letrare e estetike. Xhojsi këto situata tekstuale i realizon përmes narratorit të gjithëdijshëm, që flet nga distanca, por që shpeshherë i len të flet edhe vetë personazhin dhe personazhet tjerë, duke sforcuar një diskurs dramatik dhe dinamik të ligjërimit letrar. Në këtë aks letrar, autori harmonizon dy elemente determinante të poetikës së tekstit: përshkrimet e jashtme dhe ndjesimet që ndodhin brenda heroit letrar dhe peripecitë e tij për të gjetur shteg në vorbullën e plasaritjeve në egon e tij. Duke ecur narracioni ndërdijshëm, e sforcon tekstualitetin e romanit drejtë statusit final që ka teksti, me mjeshtri artistike, shkathtësi gjeniale e imagjinatë të bujshme dhe përmes një gjuhë metaforike dhe poetike. Përmes një rrëfimi dramatik që ndodh në unin e personazhit, plotësohet kuadri i përgjithshëm i romanit, edhe në familjen e Stefanit, edhe në rrethin e tij më shok, në të cilin ai gjendet në epiqendër, edhe në kolegj, edhe në kapelë kur shkon për ushtrime shpirtërore, edhe kur Ati shpirtëror në kolegj interpreton për religjionin, për Krishtin dhe mëkatin, për ferrin dhe parajsën, për Shën Marinë dhe Adamin e Evën, për Luciferrin e Katërdhjetë ditët dhe netët e përmbysjeve. Janë këto sekuenca narrative që implikojnë rrjetin interteksutal të romanit, ku ndërfutën citate, asimilohen dhe shkrihen përsiatje biblike, trajtat stilistike dhe retorikë të njohura letrare, si model letrar dhe filozofik krijues. Për të sforcuar instancën letrare të edukimit estetik, autori fut citate të shumta, madje edhe sekuenca biblike. Me një narracion dramatik, autori inkorporon në roman pjesë të predikimit për mëkatin, ndëshkimin dhe ferrin; situatat e tundimit që sfilitin personazhin, sidomos pas predikimit për ferrin, ku ai ndjen fajin e dashurisë, pas ndjenjës që ushqente për Elenën, vajzën që nuk e puthi në tren, por që zemra ia donte, pastaj sharrimi në mëkat me Gruan e panjohur, nën gjirin e së cilës u gjend pa vetëdije, personazhe këto episodike të romanit, të cilët funksionalizohen me synim letrar të plotësimit të kuadrit estetik të romanit. Pas këtyre "mëkateve" pason ankthi që ia shkakton interpretimi i ferrit, tamam ferrit Aligerian, ku shpirtrat mëkatar vuajnë dënimet nga më të ndryshmet. Në këtë gjendje psikologjike të trazuar, personazhi e ndenë se devotshmëria e tij ka marr fund. Dhe kërkon rrugëdaljen. Predikimi thellon mjegullën e shpirtit të tij. Vendos të rrëfehet, dhe atë pas shumë dilemave dramatike. Por trazimet e tij nuk i qetëson as falja e mëkateve dhe predikimi i gjatë nga ana e priftit.

Stiven Dedalus, heroi i romanit "Portreti i artistit në rini" nuk është thjeshtë një personazh, por është gjithashtu një metaforë e madhe e artistit modern antikonformist e rebel. Autori kështu rrymon në ndërgjegjen letrare të heroit, përmes një analize psikologjike dhe gjen të zgjuar shkëndijën e fuqishme që do të shndrit, atë të potencës së krijuesit të madh. "Dukej se kishte ardhur koha që edhe ai të bënte hapat e parë në jetën e kësaj bote dhe në mënyre sekrete kishte filluar të përgatitej për këtë rol të rëndësishëm, për të cilin kishte hetuar se e priste, por natyrën e të cilit e dinte vetëm si mjegull"(fq. 67). Këto shkëndija nëpër mjegulla selitën e kalitën, për të triumfuar artisti i mirëfilltë që ruante zjarrin e fuqishëm artistik brenda heroit dhe triumfon sepse ai ndejn "kryengritje në unin e tij" (fq. 180).

Narracion i rrjedhës së ndërgjegjes-letërsi i përroit të ndërgjegjes

Romani "Portreti i artistit në rini" i Xhojsit u tha se i përket llojit të prozës së përroit të ndërgjegjes, apo ndërdijes. Ky formulim në esencë përkon me domethënien letrare të diskursit të tekstit letrar, përkon fuqishëm me shtratin e gjuhës (Logosit) që përdor autori për të konstruktuar narracionin e romanit. Dhe përkon me Lexuesin letrar, me mënyrën se si shtrihet narracioni në tekst.

Romani ka specifikë të rëndësishme funksionin që luan rrjedha e ndërdijes së heroit letrar, Stiven Dadalusit. Është kjo alteregoja e autori empirik. Këto perceptime që kanë burim në unin e tij dhe ndërlidhen me botën filozofike e psikologjike, trandin thellësitë e psikes së tij dhe ndezin dëshira të papërmbajtura për gjëra të larta, kundrejt atyre më të cilat "ushqehet" çdo ditë, që nga familja deri te qëndrimet nëpër vendet sakrale. Xhojsi din të rrymojë thellë ndërgjegjen e personazhit, në Universin në tij dhe të nxjerr ide brilante për magjinë e artit.

Me realizimin artistik dhe shkallën e literaritetit, romani "Portreti i artistit në rini" mbetet një nga prelat me të lavdishme në fushën e letërsisë narrative. Është një rrymim i thellë i ndërgjegjes artistike universale në sublimimin e Kauzës së Artit, para së cilës fuqi dorëzohet çdo gjë. Xhojsi përmes këtij teksti letrar synon të sforcoj fuqinë e vlerave estetike, që shkallëzohet me atë Hyjnore. Edhe kryepersonazhi, në këtë bashkëdyzim, përcaktohet për atë që ndjen, në vend të asaj që i ofrohet nga mësimet religjioze, nga sugjerimet e familjes dhe priftërinjtë, edhe përkundër ankthit që i shkakton fakti i të qenurit mëkatar i kësaj bote dhe predikimet e shumta që shkojnë në këtë drejtim. Përcaktohet për artin, në mënyrë që përmes tij, të arrijë botës t'ia transmetojë bukurinë dhe magjinë e fjalës. Mbase edhe magjinë e religjionit, në të cilin ai edukohet si një irlandez katolik.

Narracioni dhe fabula

E thamë se ky roman është i ndërtuar sipas modelit psikologjik të rrjedhës së ndërdijës, që në fakt në tekst ka burimin qysh nga largimi i heroit prej familjes dhe vendosjes në Kolegj, ku sfidohet me rregulla rigoroze të Jezuitëve, deri te studimet e tij, kur përplasjet në qenien e tij, marrin trajta të tundimit. Ngase kjo është përplasje mes pasionit e dhuntisë, mes konkretes tokësore e dëshirave personale dhe interpretimeve që ndesh në mësimet teologjike.

Xhems Xhojsi, duke trajtuar portretin e një artisti të ri, djaloshit Stiven Dedalus inkuadron në narracionin e romanit situata dramatike të ecjeve të personazhit, ecje që zhvillohen në tehun e thepisur të dilemave që ndajnë pasionin dhe vullnetin, kushtimisht me të imponuarën nga rrethanat dhe personazhet që e rrethojnë. Edukimi estetik i të riut Stiven Dedalus, është e kundërta e asaj për të cilën rrugë ai nisët, në kolegj për t'u bërë shërbyes i Zotit. Në këtë aks romani është mbarështruar me vetë të dhëna interesante dhe të mahnitshme, qysh ky si fëmijë shkon së pari në kolegj dhe ndeshet me mjedisin e ri, me rregullat rigoroze që sfidojnë ndërgjegjen e djaloshit. Fillimi në këtë mes, lutjet e përditshme, në të cilat djaloshi merr pjesë pavetëdijshëm, frika nga të këqijat dhe nga mëkatet, përveq se e fusin në labirinte të pa këndshme, nxjerrin në pah shpirtin e vërtetë të tij. Sidomos këto shkallëzohen kur në qeniet e tij fillon t'i ndjen trokitjet e para erotike. Kot se koti lutet, ngase shpirti i tij mbetet shpirt pasionant për gjëra tjera. U përsërit, se ngjarja në roman zhvillohet rreth trazimeve në unin e djaloshit dhe rrethit të tij. Dhe rrethi i tij janë djemtë e njëjtë që shkojnë në rrugën e priftërisë. Po ashtu në këtë linjë personazhet e rëndësishëm dalin drejtuesit e kishës dhe të kolegjit. Jashta këtyre situatave romaneske, një vëmendje të posaçme, autori i kushton edhe familjes së Stivenit. Në këtë rreth letrar marrin pjesë aktive në roman babai dhe nëna, daja Carli dhe malli për jetën e Dublinit dhe ritet e shumta fetare. Një vëmendje me rëndësi në roman paraqet edhe momenti i thyerjes së syzave dhe ndëshkimi që përjeton Stiveni pa faj. Rrahja nga Atë Arnalli, personazh episodik. Rrahja dhe detyrimi të qëndrojë në gjunjë në orën e mësimit të latinishtes, mbetet kushtimisht, të themi, kthesa esenciale e djaloshit, për të ikur shablloneve dhe ndeshja me rregullat rigoroze. Në këtë pjesë, dialogjet zhvillohen me një stil të lartë letrar.

Dilema narratologjike dhe zgjedhja letrare

"Ambicia që ndjente nganjëherë duke mos e lërë të qetë në terrin e shpirtit të tij, nuk gjente rrugëdalje"(fq. 69). Ambicia dhe jeta, dy gjëra që ndeshën ashpër, përplasën më tërë fuqinë e tyre. Dy gjëra që ecin në kahje të kundërta: njëra drejtë lirisë së pakufishme, drejtë thellësive të zemrës, tjetra drejtë ligjeve të ngurrta të jetës në objektet e Jezuitëve. I vendosur në Kolegj ku edukohej për prift, Stiveni ditët i kalon duke lexuar shkrimtarë të mëdhenj. Lexon Bajronin, Njumanin etj. Provon edhe vetë magjinë e të shkruarit. Me vargjet e tij magjeps bashkmoshatarët. Dhe rruga e tij në çerdhen jezuite komplikohet në mënyrë dramatike kur ky rrëshqet në mëkat, kur gjendet nën gjoksin e një femre dhe bën mëkatin e fëlliqësisë, siç e cilësonin. Ndjenja e të qenurit mëkatar, vetëm e përforcon kauzën e tij artistike, edhe pse me dilema të mëdha. Mëkati i tij bëhet pengesë e madhe në rrugën e padashjës që kishte nisur. Andaj, për atë s'ka kuptim fjala e stërpërfolur ushtrime shpirtërore në kolegj, ngase kishte bërë mëkatin e destinimit për në ferr. Dhe në këtë kontekst një vend me rëndësi paraqet edhe dimensioni biblik-religjioz që i jep autori zhvillimeve të personazhit, kur fillon ligjërata e priftit, në të cilën interpretohet shkrimi i shenjtë dhe përmasat e tij, duke filluar me Adamin e Evën dhe duke ardhur deri te Jezu Krishti. Ai rrëfehet, lutet dhe synon një jetë të re, por pa mundur të shuajë fuqinë e thellësisë së botës së tij, e cila gjakonte rrugën e artit.

Dhe pas kësaj vjen propozimi që Stiveni të bëhet prift. Pas këtij propozimi fillon aventurë e re në botën e tij të brendshme, një konflikt që le gjurmë të thella dhe përfundon me daljen e artistit të ri në skenë me gjykimet brilante që shfaq para miqve të tij. Nga refuzimi, fillon t'iu jep liri mendimeve të tij, në universin e pakufishëm të artit. Zgjedhja e dilemave për artin dhe estetikën, dialogu me shokun e tij Lincin, personazhin letrar nga shumë studiues të letërsisë, janë marr edhe si referenca apo tekst bazik, për të diskutuar zhanret letrare. Në të vërtetë, këtë referencë e përmend edhe Zheneti në hyrje të kapitullit të tij për zhanret letrare, në librin Figura. Madje këtë referencë e diskuton edhe teoricieni amerikan Northrep Fraji.

Funksionet intertekstuale-loja me diskursin biblik në sipërfaqen e romanit

"Çdo tekst është intertekst"-shkruan teoricieni i madh Ronad Barti. Në fakt këtë mendim e mbështesin shumë dijetar të letërsisë. Edhe romani "Portreti i artistit në rini" i Xhojsit ka një rrjet tekstesh të inkorporuara në roman, të ripërpunuara e të rishpërndara. Në fakt diskursi biblik dhe ai religjioz i krishterë e determinojnë në shumë plane narracionin e romanit dhe shpjegojnë domethëniet e përsiatjeve filozofike të personazhit Stiven. Trajtat e diskursit biblik i gjejmë edhe në shumë emra-arketipa, mbase edhe si figura kryetipore letrare e kulturore të kulturës së shkrimit biblik. Përveq kësaj në sajimin e romanit, një rol me rëndësi paraqesin edhe figurat e njohura letrare e kulturore, nga Platoni te Shën Augustini dhe Bajroni e Njumani. Në këtë rrafsh, emocionet tragjike - formulim autorial për teoritë e estetikës, implikimet teorike metafiksionale janë ndër diskutimet më të arrira përmes artit, për fenomenin e artit. "Kur i lodhej mendja në kërkimin e esencës së bukurës në mesin e fjalive të ankthuara të Aristotelit e të Toma Akuinit, shpeshherë, në mënyrë që të pushonte, i kthehej vjershave të gëzueshme të kohës elizabetiane" fq. 198. Në të vërtetë, "ky është krijuesi antisocial, i strukturuar në vetvete" (fq. 199

Xhems Xhojsi me prozën e tij u bë një nga shkrimtarët më të studiuar në botë dhe sot është objekt i vështrimeve eseistike nga më të skajshmit, prej atyre letrare, deri te ato që marrin për bazë edhe meta-teoritë, mendimet-idetë që Xhojsi i zhvilloj nëpërmjet personazhit të romani për artin dhe fenomenet e ndryshme që ndërlidhen me artin. Përsiatjet e Stefan Dedalusit zënë një vend me rëndësi edhe në diskutimet që bëjnë dy teoricien të mëdhenj për letërsinë: në studimet e Zherar Zhenetit dhe në studimet e Northrep Frajit. Në fakt, për çështje të veprës letrare, të koherencës dhe zhanreve, rikonfirmon artistik që bën Xhojsi në njërën nga faqet e romanit, u së si paradigmë letrare e teorike në shumë diskutime letrare.

Stefani është irlandez, është katolik, i gjendur në universin e kondradiktave të mëdha, vendos të jetë vetvetja. Dhe në këtë rrugëtim, sfidë e rëndë mbetet empiria, kisha, nëna, kërkesat që të mos jetë vetvetja. Heroi bën luftë që dromit dhe ngadhënjen arti, përmes harmonisë shpirtërore dhe imagjinacionit djaloshar, kur fillon të thur vargje, me rima e figura brilante. Muzika e dhomës, është një shenjë letrare që e udhëheq në magjinë e shkrimit. Kështu Xhojsi deheroizon heronjtë të fushave tjera dhe shpërfaq heroin letrar.

Në të vërtetë, kjo prozë briliante është shtytëse e edukimit të mirëfilltë estetik. Në fund të fundit, ky mbetet edhe mision i kritikës letrare.

Diskursi biblik ne letërsinë shqipe

Diskursi biblik ne letërsinë shqipe

Ndue Ukaj

I. Parimet bazike të poetikës së diskursit             

Nocioni "diskurs" (nga lat. Discursus), e ka kuptimin e endjes, bredhjes, shpërndarjes. Në linguistikë, nocioni në fjalë konceptohet si bisedë, apo shkoqitje logjike, ndërsa në letërsi përgjithësisht e ruan funksionin e ligjërimit letrar, të ligjëratës letrare, për t'u konceptuar esencialisht me funksionin e mënyrës së bërjes së ligjëratës letrare; funksionin e së cilës në të kaluarën e dijeve letrare, e ka luajtur retorika, e cila duke evoluar ka marrë ridimensionime teorike-letrare, stilistike-estetike për t'u shndërruar së fundmi në teori për diskurset.

Në një pikëshikim modelues, diskursin e kuptojmë si koncept teorik-kritik, që mbulon përmasa të ndryshme të dijes për artin letrar, përmasa që mbulojnë teorinë për tekstin (Roland Bari), ndërsa sintagmën diskurs biblik në letërsinë shqipe, e shënjojmë si lidhje interletrare e interkomunikuese në mes diskursit biblik dhe letërsisë shqipe. Ndërkaq, me termin "poetikë" shënjohet çdo teori interne e letërsisë që aplikohet në kodet tematike, të kompozicionit, stilit, figurave etj., me domethënie edhe të bashkësive të rregullave, kodeve të ngritura, të sforcuara e të ndërtuara në nivel të një shkolle letrare. Lidhjet e letërsisë shqipe me diskursin biblik, kanë krijuar një shkollë themelore letrare të letërsisë shqiptare: shkolla letrare biblike.

II. Bibla ose "Libri i librave"

"Në kulturën tonë (perëndimore), libri i shenjtë qëndro është Bibla, e cila mbase është libri i shenjtë i ndërtuar më sistematikisht në botë. Asnjë libër nuk ka ndikim të vet në letërsi, pa pasur vetë cilësi letrare, kurse Bibla është vepër e letërsisë, përderisa ajo studiohet nga kritika letrare"-shkruan studiuesi i madhe amerikan i letërsisë Northrep Fraji.

Bibla, Libri i librave, apo siç thoshte Shtjefen Gjeçovi, "Lashtësia e lashtësive", ka qenë dhe mbetet për çdo krijues të mirëfilltë gurrë e pashterur frymëzimi, fuqie dhe krijimtarie letrare e artistike, prej së cilës kanë dalë vepra, të cilat kanë sublimuar në shkallën më të lartë ligjësitë e artit letrar. Bibla, apo Shkrimi i Shenjtë, që është libri më i lexuar dhe më i përkthyer në botë, ka bërë traditë të bujshme dhe ka ushtruar ndikim të pazëvendësueshëm në kulturën dhe krijimtarinë letrare artistike botërore (kujtojmë autorët e mëdhenj, Shën Augustinin, Toma Akuinin, Dante Aligerin, Gjon Miltonin, Gëten, Eliotin, Xhojsin, Kafkën). Vepra e quajtur Bibla, fjala e Zotit, është realizuar në forma dhe zhanre të ndryshme letrare: në këtë vepër voluminoz kemi tregime të ndryshme, histori vendesh e histori njerëzish, që shënjojnë epoka të njohura, epope, poezi, madje poezi me trajta të pastërta lirike, legjenda të ndryshme, moralizime, ditarë, këngë, shumë prej tyre këngë dashurie shkruar në nivel të lartë estetik, të cilat në tersi sublimojnë, në nivel brilant ligjësitë e artit poetik, edhepse nuk janë shkruar me këtë destinim. Libri është i veçantë ndër librat e tjerë, për nga përmbajtja dhe për nga qëllimi. Bibla, për të krishterët (Besëlidhja e Vjetër dhe e Re), është para së gjithash vepër besimi, normash morale, ndërsa për kulturën botërore, vepër vlerash shumëdimensionale, vepër arti, që në vete ngërthen të gjitha zhanret letrare, format, tiparet e letërsisë si në poezi, njashtu edhe në prozë (Engjëll Sedaj). Bibla ka stil të veçantë, figuracion, simetri, trajta, leksik të në kulturën e shkrimit. Karakteristikë e Biblës, mbetet trajtat e prozës ritmike, që me ligjërim e përpunuar ritmik shpeshherë shkon kah natyra e poezisë. Do theksuar se, Bibla është vepër kolektive, e autorëve dhe gjeneratave të shumta, të cilat janë mbështetur në burime të shkruara dhe gojore, që do të thotë se ky libër nuk është ndonjë përmbledhje e së vërtetës doktrinare, por, siç vlerëson Engjëll Sedaj, ajo është vepër letrare, që duhet vështruar në kontekstin e krijimit të saj historik, në kuptim të gjinive dhe të llojeve letrare, të tipologjisë letrare, të poezisë epike dhe lirike, për të mbetur monument kulturor dhe letrar. Është tashmë e mirënjohur paradigma biblike "Në fillim ishte fjala", verbi letrar, për të rezultuar shkrimi e krijimi.

Bibla brenda vetes ka 73 libra të ndryshëm, që kanë ndikuar në letërsi të ndryshme dhe në letërsinë shqipe, që tani e kemi objekt të studimit. Në letërsinë shqipe vërehet një prani e madhe e shkrimit biblik, edhe si kulturë e shprehje jetësore, si kulturë shkrimi, madje edhe si filozofi e ekzistencës dhe e mbijetesës nacionale, duke shënjuar pika të përbashkëta me historinë e popullit të zgjedhur. Prandaj, tekstet biblike, modeli i ligjërimit biblik, stili, shprehësia, semantika, figuracioni, ngjarjet, personazhet e ndryshëm janë rikontekstualizuar dhe funksionalizuar në përmasa të thella kuptimësie në letërsinë shqiptare, veçanërisht ngjarje e figura që kanë analogji me gjendjen e nacionit. Të funksionalizuara në një tip shkrimi, tashmë të veçantë dhe me distinacion të veçantë, këto bartje (transformime letrare, të letërsisë biblike), brenda letërsisë sonë nacionale dalin me dallime të natyrshme nga paratekstet origjinale, gjithnjë duke krijuar efekte estetike letrare të veçanta, që dalin me shenjëzime në rrafshe të ndryshme, me një raport të fuqishëm e shumëdimensional. Bibla ka vlerë të madhe letrare, prej së cilës letërsia botërore dhe letërsia shqipe, ka huazuar motive të shumta, figura, elemente stilistike, parabola, metafora, ngjarje, personazhe, të cilat janë bërë arketipa letrare. Prandaj, është e natyrshme që sikundër letërsia botërore, njashtu edhe korpusi i letërsisë shqipe, së paku një pjesë e mirë e saj, mund të lexohet në kontekst me diskursin biblik. Që të shfrytëzohet dhe të njihet kjo materie, që të bartet në letërsi, ka ndikuar në masë të madhe edhe tradita e përkthimit të teksteve biblike në gjuhën shqipe, e cila është relativisht e hershme në kulturën e shkrimit shqip, prandaj ka ndikuar edhe në raport me letërsinë, në qenësinë e zhvillimin e saj  që nis e vazhdon deri më sot me elemente biblike.

III. Probleme teorike-kritike në gjykimin e vlerave letrare të letërsisë shqipe

Ndryshe nga letërsia shqipe, që ka një moshë relativisht të vjetër, kritika letrare shqipe, si pandehmë e letërsisë, është relativisht e vonshme. Dhe, si e tillë, kritika shqiptare nuk ka mundur ta përcjellë prodhimin letrar, nuk ka shënuar ndonjë rezultat të pranueshëm tërësisht, pasi që vlerësimet e gjykimet shpeshherë janë bërë pa dije të mjaftueshme, pa kritere letrare, mbase edhe me paragjykime, parashenja këto që e kanë fragmentuar letërsinë shqiptare. Madje, në kuadër të studimeve shqiptare, nuk është bërë ende ndonjë përpjekje e mjaftueshme e sistematike, për të analizuar letërsinë shqiptarë në tërësinë e saj, për të parë atë në kuadër të poetikave të ndryshme, ndërkomunikimeve të natyrshme, pikëtakimeve e lidhjeve të krijuara nëpër kohë. Fenomene që kanë krijuar identitetin e saj letrar. Në kritikën shqipe, mosmarrëveshjet për të interpretuar letërsinë shqipe, kanë influencuar negativisht edhe në leximin e letërsisë shqipe, dhe për pasojë kanë rezultuar me fenomenin e glorifikimeve të herë pas hershme për autor të caktuar dhe mohimin deri në përbuzje, për autor të caktuar. Në fakt, një studim i mirëfilltë për të nxjerrë konstatime të qëndrueshme, të mbështetura në dije paraprake, në kritere e në një sistem parimesh teorike-estetike, vazhdon të jetë dëshirë për kritikë letrare te ne. Vlerësoj, në këtë kontekst, se një referencë e Bartit, te teksti "Vdekja e autorit", ku sugjeron një vdekje për hir të tekstit, ngase "prej kur shkruhet teksti, zëri humb origjinën e tij, autori i qaset vdekjes së vet, domethënë. fillon teksti", do të na shërbente, mbase edhe ndihmonte në kontekstin tonë letrar e kulturor.

Brenda studimeve tona mungojnë vlerësime të bëra në relacion me përfaqësimet estetike-letrare të shkollave të caktuara, autorëve të veçantë, apo formacioneve letrare. Zakonisht është përdorur një mënyrë shabllonike në vlerësimin e trashëgimisë sonë letrare. Porse, në këtë kontekst, dallohen Ernest Koliqi e Eqrem Çabej. Koliqi me propozimin për dy shkolla letrare (Jezuite dhe Françeskane), ndërsa Çabej me propozimin për ndarjen e letërsisë në qarqe letrare: Qarku katolik i Shqipërisë Veriore, Qarku italo - shqiptar, Qarku ortodoks i Shqipërisë Jugore dhe së fundi shkrirja e tyre në literaturën kombëtare të shek. XIX. Kjo tendencë e vlerësimit të letërsisë, qoftë në nivel të sprovave të ndryshme do të vazhdojë, por pa arritur një unifikim të përafërt, në çështje esenciale. Letërsia shqiptare ende vazhdohet te mosnterpretohet sipas shkollave-poetikave, formacioneve letrare-estetike që ka krijuar në zhvillimin dhe krijimin e identitet të vet letrar. Së këndejmi nuk janë bërë interpretime në raport me shkollat letrare. Për një kërkim të këtillë, duket se ka pasur e ka mjaft përpjekje vetëm pas shembjes së ish strukturave socrealiste në art dhe letërsi.

Mendojmë që një ndër problemet e para teorike, brenda varianteve të ndryshme të aktit të leximit e interpretimit, shqyrtimit të letërsisë shqiptare, që nuk është prekur në mënyrë sistematike, mbetet çështja e letërsisë së trashëgimisë liro-shqiptare në gjuhën latine (apo gjuhë tjera të shkrimit), pjesë e së cilës është një pjesë e konsiderueshme e letërsisë perëndimore. Në këtë aspekt, mungon një qasje racionale ndaj letërsisë në gjuhët jokombëtare. Brenda këtij konteksti, kujtoj se thellësia e letërsisë shqipe është shumë më e lashtë sesa studiohet. Me pranimin e këtij fakti, fillimet e hershme të letërsisë sonë do ta dëshmonin e pasuronin historinë e lashtë të letërsisë sonë, kontinuitetin e lashtë iliro-shqiptar. Në këtë kontekst, madje janë bërë edhe "padrejtësi", ngase figura kulmore të civilizimit e kulturës perëndimore me traditë ilire, që shkruan në gjuhën latine (Niketë Dardani, Shën Jeronimi etj.) janë "përjashtuar" nga historia letrare, pa arsye, pa u analizuar konteksti i përgjithshëm gjuhësor dhe kulturor, kur dihet se gjuhë e shkrimit ishte latinishtja, kurse krijimtaria e tyre është produkt i saj. Në anën tjetër, kemi një përvojë tjetër, me një pjesë të krijimtarisë së Sami Frashrit, Naim Frashrit dhe disa autorëve të tjerë pak të rëndësishëm, të shkruar në gjuhët orientale, letërsi kjo që është pranuar a priori, edhe pse këta dy krijues dhe shumë të tjerë, vepruan dhe krijuan në kontekst tjetër kulturor kur gjuhët nacionale ishin në kultivim e sipër dhe lidhjet e këtyre me gjuhët orientale nuk ishin domosdoshmëri e shkrimit letrar. Në këtë këndvështrim e konsideroj të nevojshme një përqasje, të konceptuar brenda dy komponentëve të shkrimit nacional, që është letërsia shqipe, dhe letërsisë shqiptare, e cila duhet të ndjekë vijën trashëgimisë etno-nacionale. Letërsia shqipe ka pesë shekuj të gjallimit, përkundër letërsisë shqiptare, e cila është e vjetër në traditën e kulturës dhe letërsisë perëndimore, pra, ekziston letërsia me elemente identifikuese etno-nacionale shkurar në gjuhën latine, apo gjuhë tjera, të cilën ende nuk e kemi pranuar si trashëgimi letrare, apo e kemi pranuar pjesërisht. Vështruar në një kontekst më të gjerë, letërsia shqiptare në gjuhën e shkrimin latin ka moshë të vjetër, duke filluar me Shën Niketin e Dardanës dhe Shën Jeronimin, dy perlat të qytetërimit perëndimor, i pari që shkroi himnin e parë kishtar, "Te deum laudamus" (Ty zot të lavdërojmë) dhe i dyti përkthyes i Biblës, të njohur si Vulgata. Mbas kësaj, një etapë e rëndësishme për t'i konceptuar rrugëtimet e letërsisë shqiptare, paraqet faza pararendëse e letërsisë në gjuhën shqipe, të cilën e njohim si periudhë e humanizmit dhe latinitet, e cila letërsi funksionon, me të gjitha veçoritë poetike, në raport me poetikën e shkrimit humanist (Gjon Gazuli, Marin Beçikemi, Mikel Maruli), që zhvillohej në kuadër të lëvizjes së madhe të Humanizmit europain. Nga kjo fazë letrare kemi autorin e epopesë së Gjergj Kastriotit, Marin Barletin, që për letërsinë shqipe në përgjithësi, do të mbetet një paratekest i rëndësishëm e karakteristik estetik-letrar, kontinuitiv, paramodel letrar e kulturor, që do të derivohet në gjithë letërsinë e mëvonshme shqipe, brenda zhanreve të ndryshme, sidomos në temën e heroit nacional. Vetëdijesimi për këtë fenomen kulturor e letrar është domosdoshmëri, ngase, si etni, kërkojmë më ngulm që rrënjët tona qytetëruese e nacionale t'i gjejmë në Ilirinë e lashtë, atëherë për hir të vetvetes, është absurde, mbase edhe qëllimkeqe që letërsinë shqiptare të mos e shohim në kontinuitet, apo ta shohim sipas qejfeve të komisarëve politikë, mbase edhe të "historianëve të famshëm letrarë" e shkrolsave të letërsisë shqipe. Duke e shqyrtuar dhe duke e interpretuar historinë letrare shqiptare në raporte të ngushta e funksionale me sistemin e vlerave të përgjithshme dhe shënjuese, pa paragjykime, sfondin i vlerave letrare e estetike, mbase edhe kulturore, do ta sforcojmë me "rikthimin" e shumë figurave, personaliteteve të rëndësishme kulturore e letrare të "ekskomunikuara", të cilat janë pjesë e kulturës dhe e letërsisë shqiptare, e cila, edhe kur fillon kultivimi i gjuhës nacionale, i ruan shenjat kontinuitive.

IV. Bibla - paradigmë letrare e kulturore

Letërsia shqipe gjatë gjallimit pesëshekullor, paramodel e paratekst të parë ka hipotekstin Biblik, së këndejmi diskursin biblik në të gjitha rrafshet e shkrimit letrar-estetik, për t'u derivuar ky shkrim me shqiptime, në rrafshin e kodeve tematike e semantike, stilistike - estetike, në rrafshin e shprehjes letrare, përgjatë pesë shekujve të shkrimit të letërsisë shqipe, duke u transformuar nëpër gjitha periudhat letrare, do të thosha për t'u bërë shkollë letrare në letërsinë shqipe, referencë e paramodel në nivel të shpërndërrimit të strukturës së brendshme e të jashtme letrare. Duhet theksuar se fillimet e shkrimit të shqipes, mbeten indikator interesant për të kuptuar kontinuitetin kulturor e letrar të letërsisë shqiptare. Prandaj, ka të drejtë Stefan Çapaliku kur përmend tashmë "rastësinë" e fillimit të gjuhës së shkruar shqipe me një formulë pagëzimi, për të shtuar "një formulë që veç fëmijëve të lindur asokohe, pagëzon dhe mbarë letërsinë shqipe që do niste prej atij çasti. Por, e shikuar prej gati pesë shekujsh, natyrisht që mund të mendojmë se nuk ka qenë rastësi. Letërsia shqipe, si shume letërsi të kombeve evropiane, do të nisë me shkrimet e shenjta" dhe do të zhvillohet në këto suaza deri me sot, prirja e së cilës ndaj kësaj reference mbetet e jashtëzakonshme. Së këndejmi, influenca, poetika e diskursit biblik do të ndikojë edhe në rrjedhat e konsolidimit të gjuhës, kulturës dhe veçanërisht letërsisë shqiptare. Pa këtë paratekst letërsia shqipe s'do të ishte kjo që është. Kjo vetëm sa na e përforcon argumentin se Bibla është shkollë letrare brenda literaturës shqipe.

V. Kritika letrare për këtë korpus letrar

Njëra ndër çështjet themelore të shqyrtimit teorik të letërsisë shqipe, të shqyrtimit të ndikimeve, relacionit me literatura të tjera, së këndejmi të ndërkomunikimit të letërsisë shqipe me letërsi të tjera, me vepra të caktuara, që kanë lënë gjurmë në letërsitë e përbotshme, (çështje kjo që në kritikën letrare nuk është studiuar thellësisht), mbetet prania e modelit të diskursit biblik (Biblës), teksteve biblike, në diskursin letrar të letërsisë shqipe, e cila influencë ka krijuar një identifikim që ka ardhur duke u sforcuar nëpër kohë, ka shënjuar vlera të përhershme, universale dhe shumëdimensionale në gjithë letërsinë shqipe, që nga datimet e para letrare, që zënë fill me Buzukun dhe veprën e tij Mesharin deri ne ditët e sotme. Prandaj, një studim e qasje reale ndaj këtij korpusi, do t' i shërbente njohjes së vlerave të letërsisë nacionale, për shumë arsye: sepse trupëzimi i shkrimit biblik në letërsinë shqipe mundësoj krijimin e një estetike letrare shqipe, pa të vilën prania letërsia shqipe do ishte shumë e gjymtë, edhe si topus temash, më tepër si ligjërim letrar; sepse e krijon sistem të realizuar letrar-artistik, manifeston shtresime dhe strukturë domethënëse, sublimon vlera universale e tejkohore, dhe, në të njëjtën kohë e  inkuadron letërsinë shqipe në rrjedhat e letërsive të mëdha perëndimore, si dhe në traditën e shkrimit perëndimor. Prandaj, që të njihet sa më thellësisht zhvillimet letrar shqipe, kërkohet një shqyrtim thelbësor, një studim e hulumtim sistematik, në planin poetik (të letraritetit) dhe teorik, të problematikës së ligjërimit, që është fondament i artit letrar, siç do të shprehej Barti. Andaj, çdo tendencë për të interpretuar këtë korpus letrar me parashenja vlerësuese negative, duke e kualifikuar si letërsi religjioze, fetare (në kuptimin pezhorativ letrar) do ta reduktonte atë që është esenciale e një vepre letrar- letrarësinë, domethënë nivelin estetik, ngase estetikën e tekstit nuk e përcakton tema, qoftë ajo religjioze a profane. Me një perspektivë të zhvillimit të letërsisë shqipe dhe kritikës, kjo, veçmas "do të mund të plotësohej edhe më mirë parë nga një këndvështrim etik e teologjik" po t'i referohemi Tomas Eliotit (Eseu "Religjioni dhe letërsia").

Korpus i letërsisë shqipe që ka lidhje interletrare me diskursin biblik, shtron domosdoshmërinë e një leximi e një interpretimi specifik, për shkak të natyrës së llojit të paraqitjes; është letërsi e mbindërtuar (hipertekst i pastër, mund ta quanim edhe hiperdiskursivitet e interdiskursivitet). Pastaj kërkon një njohe interdisiplinare, si dhe njohje e avancimeve të studimeve letrare. Në këtë aspekt duhet përmendim studimet e Northrep Farjit për Kodin e madh biblik dhe ndikimin në letërsinë, duke theksuar se Bibla është teksti qendror në letërsinë perëndimore.

Duke e zgjeruar fushën e hulumtimit të pranisë së diskursit biblikë në letërsinë shqipe, pashmangshmërisht lidhemi me konceptin e Roland Bartit, që e mbron teorinë e tekstit, kur pohon "se çdo tekst është intertekst", me çka sipas botëkuptimit letrar "përjashton" origjinalitet në letërsi, ngase e gjithë letërsia është intertekstuale. Madje, këtë Barti e sforcon kur shkruan se "s'ka ligjërim të virgjër", ngase fjalët e kanë një kujtesë të dytë dhe në formë reminshente bartën në tekste te caktuara letrare. Prandaj, në këtë punim, teoria i intertekstit si filozofi krijuese e si dije për interpretimin letrar, tashmë e formësuar si metodë në studimet letrare, mundëson që rezultatet e saj t'i zgjerojmë edhe duke e  zhvilluar dijen mbi diskurset, përkatësisht mbi funksionimin e tyre në rrjet (Kujtim Rrahmani). Ky aspekt shihet si domosdoshmëri në sprovimet tona. Karakteri i shkrimit të diskursit biblik në letërsinë shqipe e gjejmë të paraqitet në dimensione të ndryshme kuptimore e teorike-letrare. Atë mund ta gjejmë në formë të intertekstit, madje hipertekstit (nocione teorike që më së shumti i përgjigjen kësaj përpjekje), gjithnjë nga parimi: në funksion të përmbushjes së fiksionit letrar. Teorikët e kohëve të fundit të letërsisë thonë se veprat letrare janë bërë " të mundshme prej veprave fillestare që i thithin, sfidojnë, ndryshojnë, pra një vepër është ndërmjet dhe në mes teksteve të tjera përmes lidhjes së saj me këto. "Të lexohet diçka si letërsi, është të trajtohet si një ngjarje gjuhësore që ka kuptim në lidhje me ligjërimit e tjera" (Xhonaten Kaller). Këtë dimension e aplikojmë në kuadër të sprovës sonë.

E thamë se ky korpus letrar kërkon një lexim e interpretim të veçantë. Nëse kësaj ia shtojmë faktin se çdo tekst është një makinë e mërzitshme që kërkon nga lexuesi të marrë pjesë në punë aktive, dhe për faktin se siç vlerëson Eco, teksti nuk mbaron kurrë, kështu pashmangshmërisht na shfaqet karakteri interdiskursiv e polifonik i tekstit që mundëson lexime individuale intertekstuale, leximi  që doemos duhet të na shpije te esenca e  tekstit letrar, esencë e cila del si strukturë e ndërligjshme letrare. Atëherë, qasja për këtë korpus duhet të përimtësojë elemente qenësore të letërsisë, që nuk pranojnë interpretim të paqëndrueshëm e të njëanshëm. Kjo mënyrë, njëkohësisht, do ta shpëtonte studimin e letërsisë, do ta shkarkonte nga mbishtimet e pakuptimta që i janë bërë, si rrjedhojë e ideoligjizimit të saj, sepse letërsia, tekefundit, është aq e fuqishme, saqë i mjafton vetvetja, autonomia dhe diskursi estetik, për të ekzistuar e për ta bërë jetën si vlerë sublime estetike e shpirtit njerëzor. Kjo do ta nënkuptonte kthimin përfundimtar në veprën letrare, në imanencën dhe esencën e saj, pas një leximi të vëmendshëm, ku do të thellohej te struktura e veçantë, mesazhi dhe funksioni letrar, me çka ç'ngarkohet teksti nga mbishtimet ideologjike, të njëanshme. Kështu, letërsia përfundimisht do të kundrohej si art letrar e mesazh letrar, pa marrë parasysh karakterin tematik e motivor, së këndejmi edhe diskursin kulturor. Kësaj duhet t'i shtohet fakti se në qarkun e studimeve shqiptare kjo prani është anashkaluar shpeshherë. Veçanërisht gjatë të së ashtuquajturës "kritikë socrealiste" janë dhënë vlerësime me parashenja negative, duke u reduktuar vlera e njëmendtë, duke u vlerësuar më së paku me kritere letrare. Studiues që i takojnë këtij komuniteti, shkrimet e letërsisë së vjetër, që karakterizohen me raporte të fuqishme diskursive me tekstet biblike, i vlerësojnë si "shkrime me rëndësi  gjuhësore" e jo vepra letrare, duke e hapur rrugën për shumë studime të njëanshme edhe për gjithë këtë korpus letrar që shfaqet më këto shenja e me këtë sistem shkrimi në letërsinë e mëvonshme. Prandaj, shpeshherë, për pasojë, ka ndodhur që letërsia shqipe të mos shqyrtohet si integrale, por jashtë kontinuitetit, pra, edhe e fragmentuar. Vlerësim me këto tendenca bën historiani i letërsisë shqipe Rexhep Qosja. Ndërkaq, diskutime interesante për këtë fushë me interes ka bërë studiues të shumtë (Sabri Hamiti, Anton Nikë Berisha, Ibrahim Rugova, Aurel Plasari, Stefan Capaliku, Anton Berishaj, Fehmi Cakolli, Engjëll Sedaj, Isak Ahmeti, etj.). Në këtë rrafsh vlen të cekim një studim të Sabri Hamitit, i cili duke i bërë qasje aspektit teorik të letërsisë shqipe vëren me të drejtë tri kodet e mëdha, por thekson si dominant kodin biblik, në kuadër të letërsisë shqipe, që është parësor dhe që e përcjell në forma, variante dhe derivime të ndryshme gjithë letërsinë shqipe, që nga fillimi deri me sot. Kështu Sabri Hamiti, duke i bërë një sintezë teorike e kritike rrjedhave të letërsisë shqipe, në planin diakronik e sinkronik, identifikon Shkallët e letërsisë, duke shënjuar Shkallën zero të shkrimit (sipas Bartit), që e karakterizon imitimi, shkallën e parë krijimi (poiesis) dhe të dytë rikrijimi (metapoiesis) për të propozuar interpretimin e letërsisë përmes shkollave letrare, në kontekstin e së cilës e koncepton letërsinë filobiblike, si shkollë letrare, e cila derivohet në letrat shqipe. Sa i përket ndikimit përket ndikimit të Biblës në letërsinë shqipe, Hamiti thotë: "Letërsia e jonë e shkruar që nga fillimi dhe për disa shekuj është mbështetur në kodin biblik, njëherë si përshkrim e tejshkrim, më vonë si shkrim në gjirin e tij dhe si përgjasim me të. Në shek. XVI  dhe XVII, që është bëre zakon të quhet letërsi e vjetër shqipe lidhjet me tekstet biblike janë edhe të natyrës tematike edhe të natyrës ligjërimore".

Në dy dekadat e fundit të shek. XX, kritikës i është dhënë një peshë e re; kritika me gjithë vështirësitë pretendon t'i kthehet tekstit letrar, imanencës së tij, kthim ky që ndodh me një brez studiuesish. Qasja e Ibrahim Rugovës, në "Vepra e Bogdanit"(1990), e ka orientuar kritikën e receptuesin nga imanenca e veprës letrare, duke mos prejudikuar vlera, për ta orientuar studimin për këtë fushë letrare në kontekst me poetikën e kohës, domethënë kah teksti letrar, kthim ky që do të vazhdohet nga studiues të shumtë. Me këtë qasje dallohet Engjëll Sedaj, sidomos me studimet për lidhjet e veçanta të letërsisë së Bogdanit me Biblën. Në kuadër të interpretimeve të tij, mbeten interesante studimet për poezinë fetare shqiptare, në të cilën veneron edhe lidhjet e veçanta mes poezisë shqipe dhe Biblës, në nivel të topikës, për të shkruar se "nuk janë vetëm njerëzit që i japin kolorit dhe e veçojnë poezinë fetare, por edhe vendet e shenjta, që i veneron te Bogdani i cili Pashtrikun e krahason me Sionin në Tokën e Shenjtë.  Më tej Sedaj vëmendje i kushton personazhit të Jezu Krishtit në letërsinë shqipe, veçan në periudhën homelike të Bogdanit. Do të vazhdojnë interpretimet e Isak Ahmetit, për të parë se si letërsia shqiptare me tema e ide biblike ka qenë prezente në gjithë letërsinë shqipe, në të gjitha sistemet zhanrore, poetikat e formacionet estetike, në tekstin "Bibla në letërsinë shqiptare"(1999). Kjo qasje thellohet veçanërisht në studimet e Anton Berishajt, i cili letërsinë e Bogdanit e sheh në kuadër të poetikës e retorikës mesjetare. Së këndejmi edhe kërkon literaritetin (nocion i formalistëve) tek autorët e shkrimet e letërsisë së vjetër, për t'i hedhur poshtë qasjet tradicionale pozitiviste të interpretimit të teksteve letrare. Edhe studiuesi Anton Nikë Berisha bën një përqasje letërsisë shqipe në raport me letërsinë biblike, sidomos në tekstin "Hyju dhe mbretëria Hyjnore në poezinë shqipe", pastaj në letërsinë e Fishtës, De Radës sheh ndërlidhnin mes koncepteve krijuese të autorëve dhe etikës së tyre religjioze, koncepte që dalin nga fryma biblike. Ndërsa Kujtim Shala, duke e aplikuar teorinë transtekstuale të studiuesit francez Zherar Zhenet, i qaset letërsisë nga aspekti i formave letrare për të aplikuar teorinë karshi autorëve të caktuar, duke e parë letërsinë si dialog permanent, mbase dialog permanent që zhvillohet me botën e gjithëpranishme artistike, botë kjo që interkomunikon. Duke e zhvilluar teorinë e tij për letërsinë, Shala i identifikon dy strumbullarë fundamentalë të gjithë literaturën tonë, kulturën e shkrimit biblik, si kulturë nacionale, e lashtë aq sa vetë letërsia shqiptare, dhe kulturën e letërsinë orale. Këto i identifikon në prozën e Kutelit, në relacion me shenjat, diskurset, kodet tematike, trajtat e shkrimit përgjithësisht. Po këtë qasje Shala e aplikon kur e interpreton romanin "Oh" të Anton Pashkut, të cilin në esencat e kodeve ligjërimore (tipave diskurseve) e ndërlidh me diskursin biblik.. Shenjat e kësaj qasjeje i gjejmë edhe të Aurel Plasari, në kuadër të interpretimeve për autorë të veçantë, apo edhe fenomene letrare, si për lirikën "Një lule vjeshte" te librit" Fishta i dashuruar". Ndërsa, Kutjim Rrahmani në diskutimet e tij për intertekstualitetin dhe oralitetin tek autorët Koliqi, Kuteli e Pashku, në kontekst të ndikimit të oralitetit shtron interkomunikimin aktiv edhe me diskursin biblik. Edhe studiuesi Stefan Çapaliku shtron për diskutim frymëzimin kristian në letërsinë shqipe, frymëzim ky që ndërlidhet me kodin e diskursin biblik. Me një vizion interesant karakterizohet qasja e Fehmi Cakollit, i cili në studimin e tij "Kodi biblik në letërsinë shqipe"(2003), si njohës i literaturës biblike, dhe i letërsisë shqipe bën përqasje interdisiplinare sintetizuese për të nxjerrë konstatime të qëndrueshme, se letërsia shqiptare që pesë shekuj të gjallimit është produkt i kodit biblik.

VI. Poetika e diskursit biblik në letërsinë shqipe

Semiologu i madh i kohës sonë, Umberto Eco, duke shtruar shumë probleme rreth autorit dhe interpretuesit të tij, shtron një intencë që zhvillohet si përsiatje, kur thekson "dialektikën midis të drejtës së teksteve dhe të drejtës së intepretuesve të tij". Unë këtu synoj këtë të fundit, gjithnjë me qëllimin e evidencimit të disa elementeve tekstuale biblike, në synim të literaritetit në tekste të caktuara te ky korpus letrar.

Duhet të sqarojmë se jashtë qarkut të interesimit tonë në këtë sprovë, domethënë pranisë së diskursit biblik në letërsinë shqipe, mbeten shumë autorë, vepra letrare; do të përpiqemi ta vështrojmë në faza të ndryshme zhvillimin e letërsisë shqipe, në të cilat paraqitet e funksionon si tip i veçantë shkrimi diskursi biblik me të gjitha elementet e karkateristiakt e tij; statusi i veçantë brenda tekstit letrar, derivimi e konvertimi si shkrim më vete, në trajta e funksione të ndryshme.

Ndikimi i diskursit biblik në letërsinë shqipe paraqitet në nivele të ndryshme të strukturimit të diskursit letrar, nëpër të gjitha periudhat e zhvillimi letrar, format letrare, sistemet zhanrore, formacionet stilistike e estetike. Në letërsinë shqipe prania e diskursit biblik mund të evidencohet në mënyra e dimensione të ndryshme, duke ruajtur funksion të ndryshëm tek autorët e mëdhenj, të cilët shënojnë kulmin e vlerave letrare. Kjo prani manifestohet në të gjitha nivelet e ndërtimit të tekstit letrar; para së gjithash ka efekte letrare, për krijimin e një realiteti artistik të veçantë, brenda një realiteti shoqëror, në të cilin funksionon e bën jetën e vet letërsia.

Kodet ligjërimore-tematike biblike, strukturohen duke i ruajtur shenjat interletrare, inter/shenjat në formë analoge; në të kundërtën shfaqet me nënshtresime, risemantizime e rikontekstualizime; elemente që bartin funksione të reja, sidomos në letërsinë e shek. XX, ku asimilohet lënda në mënyrë implicite në mikorstrukturat letrare. Diskursi biblik përgjatë periudhave të ndryshme letrare, formacioneve estetike, stilistike, gjithmonë ka marrë shenjëzime artistike, me tendencën e kultivimit të shkrimit letrar, që është fundament i letërsisë si art. Ky korpus letrar kështu pashmangshmërisht merr karakter universal, si në semantikën e tekstit, të receptimit, ashtu edhe në formimin e një kulture shkrimi që prodhohet si produkt i kulturës së shkrimit filozofik e letrar biblik, shkrim ky që do ta dominojë letërsinë shqipe në pesë shekujt e ekzistimit të saj.

Prania e diskursit biblik, në përmasa të thella, manifestohet në letërsinë shqipe, në kohë e faza letrare, për t'u transformuar e për t'u konvertuar, varësisht prej zhvillimeve letrare e kulturore, gjithnjë me elemente të fuqishme letrare e estetike. Ky korpus letrar është i një rëndësi ontologjike, jo vetëm në leximin e interpretimin e letërsisë shqipe, por edhe në gjykimin e vlerave thjesht letrare, sepse prania e Biblës e përcjell prej datimeve më të hershme të shkrimit shqip (nga Formula e Pagëzimit 1462, tekst biblik), veprës së parë (Buzuku, 1555), deri më sot letërsinë tonë. Madje, konsiderojmë se është një ndër çështjet themelore të shqyrtimit të drejtë të letërsisë sonë, të kuptimit të njëmendtë të vlerave, për arsye sa universale, aq edhe nacionale, sepse prania e Biblës si vepër fundamentale e kulturës botërore, e ka dominuar gjithë kulturën e shkrimit perëndimor, kështu që Tomas Elioti do të shprehej me të drejtë se "e gjithë kultura perëndimore është mbështetur në antikitetin greko-latin dhe në Bibël", prandaj edhe kultura shqiptare në krye të saj, vlerëson me të drejtë Sabri Hamiti, është "kulturë perëndimore: kulturë autentike, duke e pasur parasysh trashëgiminë mitologjike ilire dhe antike greke, në njërën anë dhe në anën tjetër letërsinë filobiblike, duke u nisur që nga Shën Jeronimi ilir deri te, ta zëmë, Noli" për të vazhduar kontinuitetin deri te modernisti i madh - Pashku. Prandaj, ky ndikim i Biblës në letërsinë shqipe, është i natyrshëm edhe për arsye të rrethanave kulturore e civilizuese. Madje, nëse kësaj ia shtojmë pikëpamjen e Northop Frajit se "letërsia perëndimore ka qenë e ndikuar nga Bibla më shumë se nga çdo libër tjetër", atëherë  çështja me letërsinë shqipe del analoge, edhe pse këtu ndikimi i kulturës së lindjes në shumë sfera depërton, ndërsa në letërsi, në kulturën e shkrimit në përgjithësi mbetet në margjina, kështu që krejt kultura dhe letërsia shqipe do të mbështetet fuqimisht në tekstet biblike, do të derivohet prej saj, duke bërë transformime letrare, shpërnderime të natyrshme, të cilat në dimensionin e një letërsie me shenja nacionale, marrin variante të reja duke shfaqur ide, emocione, realitete, trajta dhe gjendje të ndryshme konform rrethanave e receptuesit, gjithnjë duke ndërtuar letërsi të destinuar, një raport të fuqishëm me parabazën dhe synimet e artit letrar.

Për ta kuptuar esencialisht këtë korpus letrar kërkohet një qasje racionale, e analizuar, me njohje interdisiplianare, veçanërisht njohje të Biblës dhe literaturës biblike. Kësaj duhet t'ia shtojmë pikëpamjen e Umberto Ecos, sipas të cilit "rregulli themelor për t'iu qasur një teksti narrativ (një vepre letrare, vërejtja ime) është që lexuesi të pranojë heshtazi një marrëveshje fiktive me autorin" që gjithsesi kërkon një interpretim letrar, me kritere thjesht letrare, të cilat i ofron teksti letrar, i mbindërtuar, në këtë rast, mbi tekstet biblike, apo që funksionon me shtresime të veçanta interdiskursive, apo që i ka trupëzuar vetëm elementet e ndryshme diskurseve. Ndërkaq, në këtë punim me "diskursin biblik" kuptojmë korpusin letrar, me tipare të veçanta, që shfaqet si analog me tekstet biblike, përsa i takon subjektit, shprehjes, stilit, modelit letrar, trajtave, sintaksës, transformimeve figurative, personazheve arketiporë, metaforave, metonimisë, alegorisë, parabolave, elemente këto të shndërruara në kuadër të një teksti të caktuar apo formacioni letrar në formë krejtësisht tjetër letrar; por që i ruan natyrshëm esencat e shenjat e veta interkomunikuese (intertekstuale), me modelin. Këto aspekte i hasim në të gjitha rrafshet e zhvillimit të letërsisë shqipe, të autorët e caktuar a formacionet letrare.

Diskursi biblik në letërsinë shqipe paraqitet si veçanti ekspresive, herë në mënyrë eksplicite (Bogdani, Çajupi, Noli, Z. Rrahmani), herë në mënyrë implicite (A. Pashku), për të krijuar kështu nivele të veçanta të shkrimit e të kuptimit, që i hasim si në nivelin e ndërtimit kompozicional, ashtu edhe në nivelin shpërnderimit të materies gjuhësore, estetike e ideore të rikontekstualizuara e të strukturuara në model të diskursit autorial letrar.

Shtresimet e kësaj kulture letrare, mund të kuptohen nëse qasja në imanencën e tekstit letrare thellohet dhe aplikohet "vdekja e autorit", ngase "autori" ka stopuar mendimin logjik letrar tek ne. Mbase është vështirë dhe e pamundshme të shqyrtohet e të interpretohet drejt letërsia e Buzukut, Budit, Bogdanit, Varibobës, Fishtës, Kutelit, Nolit, Pashkut e shumë të tjerëve pa i analizuar në lidhje interdiskursive me paramodelin biblik, sepse "këta autorë i pasuruan kodet tematike dhe ato ligjërimore me nuanca të letërsisë popullore, duke zbritur ligjërimin letrar biblik në nivele më të pranueshme për auditorin e kohës" - vlerëson Stefan Çapaliku.

Në letërsinë shqipe ligjërimi biblik, si trupëzim, shtreson kuptimësi të ndryshme semantike, në fuqizimin e një raporti të ndërligjshëm ideo-estetik, me relacione dhe pikëtakime në të gjitha nivelet e strukturës organizative, në kuadër të letraritetit të një vepre, apo letërsisë sonë nacionale në përgjithësi. Efektet letrare të këtij diskursi janë të niveleve të ndërstilshmërisë. Në letërsinë shqipe, e natyrës si diskursit biblik konsiderohet poetika e atyre teksteve letrare, kategori ose pjesë të veprave që përgjallojnë (funksionojnë) me poetikën e tipit të diskursit biblik, duke rrëshqitur vepra letrare drejt thithjes së ngjarjeve, konvertimit të figurave retorike, doktrinës e filozofisë, etikës e artit, të emrave, dhe diskursit retorik në përgjithësi. Një vepër e tillë tipike është "Çeta e Profetëve" e Bogdanit, poezia e Nolit, romani "Oh" i Anton Pashkut, të cilat si modele letrare krijohen në raport me poetikën e shkrimit biblik, që te këta autorë bëhet edhe kulturë shkrimi, edhe kulturë krijimi. Të natyrës të diskursit biblik në letërsinë shqipe kemi shumë poezi, ku zakonisht transformohen ngjarje biblike (si ngjarjet biblike në poezinë e Nolit), figura e trajta stislistike. Në këtë korpus letrar diskursi biblik manifestohet, evokon ngjarje, personazhe biblike në pagëzimin e titujve letrarë, poezive të veçanta, shumë autorë tekstet letrare i pagëzojnë (ashtu siç është pagëzuar letërsia shqipe) me figurshmëri biblike (në poezinë bashkëkohore Azem Skreli e pagëzon librin "Nga Bibla e heshtjes", Mirko Gashi poezinë "Varka e Nojit", Musa Ramadani "Mëkatet e Adamit", Sabri Hamiti poezinë "Adami kishte një lutje shqip", Fahredin Gunga librin "Psalme të gurta", Rrahman Dedaj librin "Kryqëzim hijesh", Ismail Kadare "Krishtlindjet në Neë York", Ramadan Musliu poezinë "Tallje përpara Krishtit", Sarë Gjergj librin "Golgotë", Kujtim Rrahmami librin "Secili citonte Biblën", Halil Matoshi librin "Hija e Krishtit" , Fatos Kongolli, "Te Porta e Shën Pjetrit", etj.) që janë vetëm disa shembuj ilustrativë. Pastaj kemi tekstet letrare që zakonisht imitojnë psalmet, duke sjellë në tekst një frymë artistike, pa u ideologjizuar, pa u ngarkuar teksti letrar tashmë me destinim të veçantë e për efekte të tjera. Në letërsinë shqipe kryesisht barten ato ngjarje biblike që shënojnë përpjekjet për liri. Në këtë kontekst figura e Mojsiut bëhet shëmbëlltyrë e udhëheqësit për liri, tipi i diskursit është militant, ndërsa topika "Toka e premtuar" simbolizon Kosovën e ëndërruar; ndërsa figura e Jezu Krishtit prototipin e figurës së martirizuar për të mirën e përgjithshme, që shënjon diskursin personal e elegjiak, pastaj universal, të përshkuar nga oda; topika kalvari/golgota (vende që shenjëzojnë kryqëzimin e Krishtit), ndërlidhen e shenjëzojnë Kosovën; ndërsa në anën tjetër barten figura e Kainit e Judës, prototip të së keqës, tradhtisë për t'u transformuar në arketip letrar, që identifikohen me ide letrare, protagonistë të kohës dhe kësaj të keqeje nacionale. Sa për ilustrim po përmendim poezinë e Nolit, e cila në rrafshin semantik, të diskursit, konverton tema biblike, por me një formë tjetër shkrimi (në vargje); në variantin e ri letrar marrin konotime të theksuara personale. Statusi ontologjik i diskursit biblik në derivimet letrare shenjëzën ndërliqësimin e raport mes kodit tematik e ligjërimit, mes gjuhës e mendimit, për ta pasuruar shprehjen artistike në mënyrë brilante nga gjuha dinamike, fuqia e mendimit dhe figurat e mrekullueshme retorike, të cilat i japin tonin e një diskursi alegorik, simbolik, metaforik, karakteristika e veçori këto me parabazë biblike.

VII. Diskursi biblik në rrjedhat letrare

Letërsia shqipe përgjatë gjallimit pesëshekullor ka kaluar nëpër disa periudha letrare; njeh disa faza të zhvillimit e të stagnimit. Në tekst, synojmë një paraqitje kronologjike të rrjedhave letrare, duke e hetuar poetikën e diskursit biblik në tekstet letrare të autorëve të veçantë, jashtë kontekstit të periodizimeve.

Faza e mëhershme e fillimit (kultivimit) të letërsisë shqipe, siç është bërë e zakonshme të emërtohet, letërsia e vjetër shqipe, përfshin korpusin letrar që nga Buzuku, Budi, Bogdani e Variboba (shek. XVI-XVII), që i inicon shenjat e para letrare, autorët që me sistemin zhanror, poetikën e krijimit, kultivojnë kulturën e shkrimit e këndimit në raport me letërsinë biblike. I gjithë ky korpus letrar funksionon në raport të pastër me shkrimin biblik, i cili, si i tillë, është dominant, për t'u bërë kulturë dijeje, kulturë shkrimi, pa të cilën s'do të mund të funksiononte kjo letërsi. Në këtë fazë, Bibla si vepër kapitale e njerëzimit, përkatësisht diskursi biblik është fundamental në ndërtimin e tekstit letrar. Shfaqja është eksplicite. Te ky korpus letrar, raporti me tekstet biblike del më i veçantë, se në gjithë letërsinë e mëvonshme, që ka këto shenja e këtë sistem shkrimi e ndërkomunkimi. Të katër autorët më të rëndësishëm të kësaj letërsie krijojnë vepra, kryesisht të ndikuar nga Bibla, pra shënjojnë një letërsi të mbindërtuar (hipertekstuale); me elemente të shfaqjes të intertekstualitetit të pastër (citate, paratekste), natyrisht me dimensione e shndërrime të natyrshme e të domosdoshme që i absorbon vepra letrare, tash me destinim të një shkrimi tjetër, me shenja të dallueshme nacionale të shtresuara në tipin e shkrimit letrar e estetik. Te kjo periudhë letrare, poezia referencë të parë tematike e ligjërimore, ka diskursin biblik. Kështu mund të themi edhe për prozën, që me tipologjinë e saj, me sistemin poetik fillon në raport me diskursin biblik. Ky korpus letrar, përndryshe, mund të karakterizohet edhe si letërsi në Shkallën e dytë, që sipas Sabri Hamitit cilësohet nga rikrijimi (metapoesisi). Ajo njeh modelin e përparshëm, si model i literaturës, që gjendet te parabaza biblike, zhvillohet në suaza e me nuanca të intencionalitetit që thekson diskursi biblik.

Me gjithë disa dëshmitë për shqipen e shkruar, libri i parë në shqip është botuar në gjysmën e shek. XVI (më 1555), "Meshari", tekst i ndërtuar mbi bazë të Shkrimit Shenjtë biblik, së këndejmi edhe karakteri e mesazhi mbeten etike e filozofike. Teksti më vete nuk është në një zhanër të përcaktuar letrar. Ky libër edhe pse me funksion doracaku, për letërsinë shqipe ka vlerë të veçantë. Te Buzuku nuk e kemi autorin e plotë letrar, ngase teksti ka nuanca kompiluese, por brenda veprës gjejmë tekste analoge biblike, por edhe tekste origjinale letrare. Vepra dominohet nga tekstet e Besëlidhjes së Vjetër dhe Besëlidhjes së Re. Te Meshari kemi intertekst të plotë, prani të teksteve biblike, brenda veprës, pastaj citate që janë karakteristikë në kuptimin e intertekstit. Teksti në vete, si strukturë, i ka shenjat e hipertekstit letrar. Brenda strukturës së veprës hasim forma të ndryshme letrare, si: psalmet, himnet, epistulat, lirikën, prozën poetike, proverbat, legjendat, përrallat. 

Një autor tjetër tek i cili haset diskursi biblik, është poeti i parë shqiptar, Pjetër Budi, i cili kryesisht në poezi i transformon tekstet biblike, duke i ndërlidhur me kulturën popullore (orale) që vërehet në shkrimin tetërrokësh, në katërvargësh (katrena), duke e hibridizuar stilin biblik me atë popullor, elemente këto që nëpër kohë do të bëhen dy kode të mëdha tematike e ligjërimore në letrat shqipe. Pezia e Budit "Doktrina e krështenë" (1612), "Pasqyra e tërrëfymit"(1621), është e krijuar ose e mbindërtuar mbi tesktet biblike, kryesisht mbi një diskurs biblik, të shtresuar me nuanca të tipit të diskursit oral, siç del në vjershën "M'kat t'Adamit e t"Evës preinder e parë", vargjet: "Kush' të djeg' me ligjëruon/ se jam gjihtë të zi/ ditë e natë tue kujtuen/ Të lumtë qi pat njeri". Statusi i paratekstit e tipit të diskursit biblik merr shenja e shfaqje personale, të cilat pasurohen në nivelin e ligjërimit nëpërmjet kulturës orale, vargut e ritmit popullor. Po kështu poezia "Abelit e të Kainit" përveçse shtron e ritregon idenë universale të së keqes, vëllavrasjes, vargjet e saj duke ruajtur referencat e poetikës së diskursit biblik në gjendjen e shpërthimit autorial shenjezojnë lidhjet e para në mes diskusit biblik e atë popullor:

"Mos vidhni, mos kuseroni/ posi disa janë mësueon/ po tuajt po kujton/ kush ka më u gëzuen"

(Poeza "Për ndihmë të gjithë kërshtenmët Arbenit"). Duke pretenduar mësimin e krishterë, njëkohësisht, subjektet biblike i ndërlidh me një formë tjetër shkrimi, që tash në shfaqet në poezi karshi diskursit në prozë. Karakteristikë e kësaj poezie është figuracioni autentik, popullor. Kjo është karakterstikë inicuese në letërsinë shqipe. Ai shumë ligjërimeve biblike, siç janë ajo e vajtimit të Shën Mërisë për vdekjen e Krishtit, pastaj poezia për episodin e vrasjes së Abelit nga Kaini, u jep dimensione të kohës, të rrethanave historike dhe angazhimit të autorit në këto rrethana. Këtu variantet e teksteve biblike dalin të ndryshme nga origjinali, duke kërkuar edhe variante të reja semantike, duke iu dhënë konotacione njerëzore, emocionalitet, gjendje shpirtërore. E gjithë poezia është shkruar mbi një bazë të fuqishme universale të parateksteve biblike. Brenda poezisë së Budit, kemi poezi të rrëfimit, poezi personale, poezi të përshpirtshme, që ritregojnë situata, ngjarje që ndërlidhen me Besëlidhjen e Vjetër, dhe me jetën e Krishtit.

Bibla ka qenë e mbetet një rezervat kulturor universal, që ka gjetur jetën e vet brendapërbrenda letërsisë së shprehur në nivel të strukturës, tematikës, madje edhe anës së jashtme kompozicionale, siç ndodh me "Çetën e  Profetëve" të Bogdanit, e cila edhe në aspektin kompozicional e strukturor, i përgjigjet konceptit organizativ të Biblës. Libri është i ndarë në dy pjesë, ashtu siç është e ndarë Bibla në Besëlidhjen e Vjetër dhe në Besëlidhjen e Re. Megjithatë, libri është origjinal në kontekstin e vet kohor dhe kulturor, që vetëm e zbaton strukturën e Biblës dhe bazohet në të (Ibrahim Rugova). Po ashtu, në aspektin tematik, libri i parë del analog me Beslidhjen e Vjetër, ku ritregohet kronologjia e Krijimit të rruzullimit sipas paramodelit biblik deri te ardhja e Mesisë, kronologjia profetike përmes prozës, tipit të rrëfimit filozofik, nëpërmjet ligjëratave, ndërsa Libri i dytë del me përngjasime me Besëlidhjen e Re, që konceptohet qysh në titull, Jeta e Jezu Krishtit, madje edhe numri i ligjëratave është i njëjtë me numrin e librave biblikë, ku bëhet tregimi i jetës së Krishtit, momente të rëndësishme të jetës së tij, duke filluar nga gjeneza familjare, shfaqja-lindja, vepra, dënimi-vdekja-kryqëzimi, ngjallja dhe rishfaqja e tij, si dhe një tekst për Antikrishtin që shenjëzohet këtu me Turqinë pushtuese. Për dallim nga dy autorët e mëhershëm tashmë kemi një autor origjinal, që diskursin biblik e ka vetëm model shkrimi, mbi të cilin e ndërton veprën e vet, hipertekstin letrar. "Çeta e Profetëve" është tekst i ndërtuar kryesisht në prozë, të cilit i paraprin një parathënie tejet interesante, që shfaq shenja qëllimore të autorit empirik karshi angazhimeve e pretendimeve të tij. Kjo vepër duke u shfaqur anologe me modelin e shkrimit biblik, "është një hipertekst i tij dhe interpretim diskursiv i atij shkrimi, me shumë funksione të citatësisë, metatekstit, si njësi të shfaqjes së intertekstualitetit të pastër". Përmes modelit të diskursit biblik, këtu Bogdani ka dashur ta paraqesë Jezu Krishtin si fenomen kulturor dhe letrar evropian, në të njëjtën kohë, për t'i ngjallur shenjat e idealitetit e të kulturimit. Përveç kësaj, në krijimtarinë e Bogdanit kemi një cikël poezish, të njohura si "Këngët e Sibilave", personazhe të cilat janë profetesha pagane që e paralajmërojnë ardhjen e Mesisë. Sibilat në poezi marrin dimensione e mveshje kombëtare, madje të vajzave shqiptare

Ndërsa një autor të rëndësishëm të kësaj periudhe letrare, origjinal e gjejmë te Jul Variboba, vepra "Gjella e Shën Mërisë Virgjër". Variboba është autor letrar, krijues i mirëfilltë artistik. Në veprën e tij nuk është Shën Mëria biblike, por jeta e saj, e cila formësohet përmes kulturës popullore, që duke u ndërlidhur me diskursin biblik artikulon një vepër letrare brilante në shprehje e në stil. Diskursi biblik këtu transformohet në stilin e shkrimit (kemi një krijim në poezi); në perceptimin semantik; Shën Mëria merr trajta gruas tokësore, madje të ambientit arbëresh. Teksti i ruan referencat me relacionin e diskursit biblik, por autori Shën Mërinë e zhvesh nga petku e portreti i saj Hyjnor, për të bërë një personazh të dashur letrar, personazh ideal të përsosmërisë, me mveshje tokësore, dominuar nga kultura arbëreshe; Shën Mëria jeton në ambientet arbëreshe. Pra, diskursi ndërkomunikon me atë popullorin, një specifikë  letrare. Jeta e Shën Mërisë mvishet nga një petk i gruas arbëreshe, portertizohet në përshkrimin e fizionomisë së saj, në ndijimet e saj; ajo është nënë që i përjeton të gjitha episodet e birit të saj, Jezu Krishtit. Ajo e rrit Krishtin, si çdo fëmijë, i këndon ninulla, ajo ka pamje të çdo gruaje, është grua e mirë, bashkëshorte e ndershme, nënë përplot dashuri. Autori përshkruan pjesë të fizionomisë së saj, për dallim nga Bibla, e cila kryesisht merret me portretin qiellor, karakteristikë kjo e realizuar nëpërmjet shprehjes së bukur, gjuhës elastike. Teksti është i ndarë në dy pjesë dhe trajton jetën e Shën Mërisë e birit të saj, Jezu Krishtit (Shën Bampinit), episode të ndryshme përplot dramacitet, me dimensione të theksuara tokësore, përkundër teksteve biblike, në të cilat mbitheksohet dimensioni qiellor. Variboba e krijon prototipin e personazhit letrar, që karakterizohet e formësohet nga idealiteti i përsosmërisë, ideal ky i Shën Mërisë biblike, një poetikë që e ruan kodin ligjërimor, por transformohet në letërsi si Imago: shëmbëlltyrë morale (Vehbi Miftari), derivim letrar që në variantin poetik e realizon katharsisin.

Në shek. XVIII-XIX filloi zgjimi i ndërgjegjes kombëtare, ndaj letërsia tashmë mori karakter më të theksuar nacional. Pas shkëlqimit të letërsisë së vjetër me raporte të theksuara biblike, kemi një fazë kur letërsia shqipe u shkrua në raport me letërsitë orientale, si me gjuhë, njashtu edhe me poetikën shkrimit, që për kulturën shqiptare ishte diçka e re, jo në sistemin e vlerave pararendëse. Kjo letërsi njihet si Letërsi e Bejtexhinjve, pa ndonjë evidencë të theksuar letrare e estetike e pa ndikim në fazat e mëvonshme.

Pas periudhës së kultivimit të letërsisë shqiptare me elemente dhe karakteristka biblike, filloi shkrimi i letërsisë shqipe, i cili do të bëjë paramodel të përshtatshëm kulturën historike e orale, pra paratekstin e kodin diskurisiv historik e popullor, i cili në formë implicite do të funksionojë paralelisht me diskursin e kodin biblik, pra është kjo një kulturë që shtresohet mbi kulturën biblike dhe religjioze të besimit të krishterë, produkt i Biblës. Në veçanti dallohet Letërsia e arbëreshëve të Italisë, e cila përfaqëson njërin nga korpuset më të rëndësishme letrare, për ta "instuticionalizuar" letërsinë me vetëdije të plotë kombëtare e me vetëdije artistike. Kjo letërsi ndërthuret në raporte të fuqishme me kulturën e moçme nacionale, me kodet orale, biblike, historike, për t'i shtresuar bazat e letërsisë së mirëfilltë me vetëdije nacionale e letrare. Autorët e shumtë (De Rada, Z. Serembe, F. A. Santori, Dara i Riu, Z. Skiroi etj.) janë krijuesit që i shenjuan kapërcylljet e sistemit të shkrimit letrar shqip, duke e inkuadruar në kuadër të rrjedhave të letërsive nacionale perëndimore që krijoheshin asokohe, pra poetikës së romantizmit, për ta pasuruar si shprehje artistike, me zhanre letrare. Madje, duke qenë "tharmi i  paprekur i gjakut shqiptar", ata rikujtojnë momente të vetëdijes historike, momente të lavdishme dhe tragjike. Në këtë kontekst duhet theksuar se me autorin e "Këngëve të Milosaut"(1836), De Radën, fillon Letërsia Shqiptare e Rilindjes, duke u karakterizuar me një shprehje artistike, me një diskurs letrar që i shpërfaq të gjitha format e shkrimit të mëhershëm ligjërimor. Teksti i De Radës, si edhe personazhet e mveshura me ndjenja religjioze, shkon nga shpërnderimi në tekst të diskursit biblik. Shumë këngë janë kryekreje diskurs religjioz, biblik (Kënga XV, XX, XXV etj.)

VIII. Diskursi biblik në letërsinë e shk XIX dhe XX

Letërsia e shek. XIX dhe gjysmës së parë të shek. XX, kjo e fundit e njohur si letërsi e modernitetit shqiptar, thithjen e lëndës biblike e shtreson brenda një kulture të shtresuar, bazat e së cilës bëhen fillesa të letërsisë shqipe. Diskursi biblik nuk është dominant në kulturën e shkrimit letrar, por lidhja me këtë tip bëhet pashmangshmëri letrare, si në dimensionin kulturor, ashtu edhe në atë letrar-estetik. Tashmë nuk kemi autorë që përkthejnë tekste biblike, kompilues, në kuptimin që i gjejmë te autorët e letërsisë së vjetër, por raportet me tekstet biblike shfaqen e funksionojnë me një kuptimësi më të gjerë, me shtresime më të thella, me vetëdije letrare, të cilat shfaqen brenda tekstit, ngase është krijuar kultura e shkrimit, kultura e librit, pastaj funksionon një letërsi me shenja e sistem nacional. Diskursin biblik e kemi të pranishëm në formë më implicite dhe siç do të shprehej Umberto Eco "ai (teksti letrar) lë mundësinë  e kuptimeve infinite", pas një leximi e vlerësimi aktiv të këtij korpusi letrar, që shfaqet si kategori stilistike e letrare me veçanti e status autorial karshi parabazës së njohur.

Shumë autorë të kësaj periudhe e "shfrytëzojnë" diskursin biblik (N. Frashri, Çajupi, Asdreni, më vonë Noli, Fishta, Prenudshi, Haxhiademi, Konica, Kuteli etj.), që pa dyshim janë krijues të avancuar në letërsinë e kulturën e shkrimit shqip. Në këtë fazë të zhvillimit letrar prania e diskursit biblik rikontekstualizohet e rifunksionalizohet, përmes imagjinatës e diskursit personal, me ngjyra e imazhe, me ngjarje që përgjallojnë e shënjojnë përpjekjet për liri, që i hasim në nivele të ndryshme, me status të veçantë brenda tipit të krijuesit, temperamentit, shpërthimeve emocionale, madje edhe përkundër lidhjeve analoge me diskursin bazë biblik, ai dallon dukshëm, si rezultat i shndërrimeve të natyrshme e të domosdoshme që i thith teksti me pretendime letrare e estetike konform gjendjes së nacionit. Autorët që e kanë këtë paramodel kulturor e shkrimor, në forma e dimensione të ndryshme, duke e shfrytëzuar diskursin biblik i fuqizojnë variantet e tyre letrare me nuanca më të thella; tashmë, në letërsi, si përvojë e shkrimit letrar, i pasurojnë me segmente stilistike, duke e ngritur shpirtin shqiptar dhe duke e artikular idealitetin kombëtar; një lëvizje të gjerë panperëndimore, që ishte ideal i krijuesve dhe i intelektualëve. Lidhja me diskursin biblik këtu nuk është dominante, stil mbizotërues, por  ndërlidhje e natyrshme, me shenja implicite, që të inkorporuara në variantin letrar vetëmse e përplotësojnë dhe e ngrisin artistikisht. Tashmë, kur në letërsi fillojnë të zhvillohen zhanre të tjera letrare (më herët në letërsi njohim kryesisht poezinë dhe shkrimin filozofik te Bogdani), diskursi biblik na paraqitet në të gjitha llojet. Megjithatë e dominon poezia, si krijim më i preferuar i autorëve në këtë fazë të zhvillimit. Në këtë fazë letrare, sistemi e poetika e tipit të diskursit biblik asimilohet në strukturimin e brendshëm të tekstit letrar shenjat e të cilit janë implicite. Trajtohet madhështia e Krijuesit, perëndisë, Jezu Krishtit, Shën Mërisë, përmes ndjenjave e imagjinatës metafizike që shpërnderon sistem shenjash në sistem, në perceptimet e vrojtimet ideore, pastaj stilistike.

Paramodelin e diskursit biblik si model krijimi e hasim te Naim Frashri, i cili, edhe pse i rritur në një shoqëri me dominancë orientale, mendon se dielli i shqiptarëve lind në Perëndim, ashtu siç mendojnë të gjithë rilindësit e tjerë, prandaj letërsia e tij, me gjithë ndikimin e letërsive orientale, e ruan një ndërlidhje intertekstuale dhe  kulturore me shkrimin biblik, me këtë kulturë letrare që tashmë kishte bërë bujë te shqiptarët, duke e kultivuar brenda letërsisë si model të veçantë ligjërimi letrar dhe  filozofik e estetik, ndaj duke ndërtuar kështu misionin nacional dhe mesazhet e qarta për një shkrim kombëtar brenda shkrimit perëndimor, që është biblik. Madje, Naimi në këtë segment i shkruan vjershë lavdie Jezu Krishtit, vjershë himnizuese, siç e vlerëson Sabri Hamiti. Kjo figurë e kënduar në këtë mënyrë hyn në sistemin naimian të mirësisë, dashurisë e të flijimit, që janë postulate fundamentale të kulturës dhe filozofisë biblike. Naim Frashëri në poezinë "Përpara Krishtit", në formë të himnit, rikonfirmon edhe një herë praninë e diskursit biblik si një model shkrimi, përmes arketipit biblik, madje e skalit këtë figurë, duke theksuar mirësinë, bukurinë, mëshirën, faljen, përmes vargjeve:

"Djalth njeri i Perëndisë/ Fytyra jote mua më tregon/ Ah !Të kqijat e njerzisë/ Që ka punuar dhe punon, Se kjo fytyrë/ Është pasqyrë/ Dhe na rrëfen/ E s'na gënjen"

Në veprimtarinë letrare dhe publicistike të Naimit diskursin biblik e hasim më fuqishëm. Te mësimet e tij, si dhe te teskti "Thelbi i Kuranit" kemi përplot fraza, citate që funksionojnë në raport me diskursin biblik, qoftë si ligjërim filozofik, qoftë si shprehje ideore.

Autor i rëndësishëm, që brenda sistemit të tij kreativ letrar, projkesioneve fiksionale, e shfrytëzon diskursin biblik është Anton Zako-Çajupi. Transformimi i diskursit biblik në diskurs letrar, sipas paramodleit të Librit të Krijimit, duke i ruajtur referencat implicite, shfaqet nëpërmjet gradacionit poetik te poezia "Punërat e Perëndisë". Zoti krijon, krijon gjithçka të mirë, por plas e keqja kur e krijon Turqinë. Poeti i drejtohet me Ç'deshe që bërë Turqinë", pëlcet ironia e një diskursi sarkastik. E tipit të diskursit biblik del edhe poezia "Eva dhe Shejtani". Te ky autor diskursi biblik na paraqitet sidomos në formë të parodisë, një sarkazëm ironike te teksti letrar  "Baba Musa Lakuriq", apo edhe emërtimi "Dhjata e vjetër", që në sistemin e filozofisë kreative ndërtohet si hipertekst nga hipoteksti i Besëlidhjes së Vjetër, që i parodizuar transformohet në një shkrim në vargje karshi tekstit burimor në prozë, dhe i përmbahet një kronologjie të ngjarjeve biblike. Diskursi merr ton satirik. Ideja ambientohet në realitetin shqiptar. Teksti në vete është hipertekst letrar, që në strukturën e vetë shtreson nivele ligjërimesh, tri shtresa tekstesh: 1. Rrëfimi i teksteve biblike në vargje tetërrokëshe (në Bibël teksti është në prozë); 2. Ilustrimi i tekstit biblik me situata reale dhe aktuale; 3. Vlerësimi, apo gjykimi i tekstit biblik dhe i situatave të realitetit, që i detyrohen veprimit të veprës në lexuesin, në kontekstin e së cilës mund të "përkthehen" personazhet, kështu që poeti për Sarën biblike do të këndojë: "Sara është si një shqiptarkë/ vetë bënte drekë e vetë bënte darkë.

Diskursin biblik me një variant e status poetik origjinal karshi paratekstit në prozë mund ta gjejmë me risemantizim e funksione aktuale në poezinë e Asdrenit, i cili lëndën biblike e sistemon në poetikë duke i ruajtur referencat e pastra me paramodelin. Kështu, në përmbledhjen "Psalme murgu",  që në titull, na sugjeron një ndërfutje të referentin poetik të diskursit biblik,  Psalmet biblike, këto këngë të bukura të dashurisë e të jetës, të realizuara në nivel të mrekullueshëm estetik. Në poezinë "Juda i Ri" shfaqet filozofia, poetika e mesazhi biblik, që e përcjell mesazhin e tradhtarit. Portreti ndërtohet si arketip letrar i funksionalizuar, për ta anatemuar tradhtinë nacionale. Asdreni në poezi zakonisht shfrytëzon tipin e ligjërimit biblik nga Besëlidhja e Re, sidomos portretin e Judës karshi Jezu Krishtit. Puthja e tradhtisë së Judës këtu merr një dimension nacional; simbol i tradhtisë, dukuri kjo që në intencën autoriale i ka shenjat e diskursit për katarsis, e thumbuar rëndë nga krijuesi; merr gjykimin e aktit të tradhtisë që shndërrohet në tragjedi. Lidhjet mes Judës dhe njeriut të kohës së autorit empirik mbeten më se evidente. Përveç kësaj poezie, nga ky autor kemi poezinë "Paqjes", në të cilën paraqitet ideja dhe nevoja e paqes dhe e dashurisë sipas modelit të Jezu Krishtit:

IX. Dimensionet e pranisë së diskursit biblik në poezinë e Nolit

Letërsia shqipe, prej gjallimit të saj, paramodel dhe paratekst ka diskursin biblik. Në këtë këndvështrim, letërsia e Nolit mbetet paradigmë e një objekti më të thelluar interletrar, për të parë se në çfarë niveli funksionon letërsia shqipe në raport me atë biblike. Letërsia e Nolit, në këtë kontest, karakteristikë fundamentale ka ndërlidhnin me diskursin biblik. Madje, kjo letërsi pa qasje interdiskursive me këtë paramodel, nuk mund të lexohet, aq më pak të intepretohet, për shumë arsye: e para, sepse e gjithë vepra e tij poetike (madje edhe ajo dramtaike e politike-shoqërore) funksionon në raport të pastër me tekstet biblike, në nivel të temave e  të motiveve, së këndejmi edhe në nivel të ligjërimit letrar, trajtave estetike e stilistike; e dyta, është autor reprezentativ letrar, me vlera të mirëfillta, i cili krijon një sistem origjinal të shkrimi artistik. Në këtë këndvështrim, figurat biblike, si Mojsiu, Jezu Krishtit mbeten paradigma e angazhimeve shoqërore, porse me theks të veçantë prototip të modelit  për ligjërimin artistik, duke krijuar e duke formësuar karakterin letrar të diskursit glorifikues:

"Hosana, o çlironjës, Mesi, Hosana!/ Shtroni udhën me lule, dafin' e hurma,/ brohoritni trumbeta, timbane, zurna/ thirr e zbras o gurmas, hosana!" (Marshi i Krishtit); diskurs ky glorifikues, himnizues do të bëhet diskurs kritikues, elegjiak, kur krijohet karakteri i mohuesit të idealit (poezia Shën Pjetrit), tradhtarit, që përshkohet nga diskursi thumbues, një diskurs që në sistemin e figurave retorike, përmes një ironie të hollë shpërfaq gjendjen e autorit empirik karshi realitetit; te figura e Shën Pjetrit gjen arketipin e mohuesit të mikut. Noli e krijon diskursin përshkrues, diskursin elegjiak, diskursin kritikues, tipe këto që marrin një status autorial, së këndjemi diskursin autorial. Dihotomia (ambiguiteti) e shprehjes është tipike për poetikën e Nolit. Ajo i ruan shenjat biblike, por i ruan edhe shenjat autoriale. Projeksionet fiksionale, duke u ngjizur me referentin biblik, ngrisin literaritetin e ligjëratës poetike.

Në gjithë sistemin poetik të Fan Nolit, te përmbledhja "Albumi", si dhe në dramën "Izraelit dhe Filistinjë" kemi predominancë absolute të diskursit biblik edhe në topikë, edhe në ligjërim e figuracion. Në poezinë e tij trajtat e diskursit biblik përthyhen e marrin karakter kombëtar, figurat biblike simbolizojnë njerëz të kohës së krijuesit, madje shpeshherë vetë autorin e vjershave të afishuar në mënyrë specifike e origjinale, për ta zgjeruar konotimin edhe në përmasa universale të shenjëzimit letrar. Me këtë sistem shkrimi, poezia e tij karakterizohet në gjithë poezinë shqipe për vlera dhe efekte të larta letrare.  Poezitë me diskurs biblik janë antologjike, si "Mojsiu në Mal", "Marshi i Krishtit", "Krishti me kamçikun", "Shën Pjetri në Mangall", "Marshi i Barabajt", "Marshi i Kryqëzimit", "Kryqëzimi", "Anës së Babyllonisë", të cilat si variante letrare e ndryshojnë statusin intencional; janë vargje autoriale, iu përgjigjen rrethanave të autorit, që si tekste dalin me derivime esenciale në formën e shkrimit, prandaj edhe të shtresimeve tematike, ligjërimeve dhe mesazheve që bartin. Figura e kontrastit në ide, në ligjërim është karakteristikë e veçantë e sistemit poetik (Anës së Babyllonisë). Përveç kësaj autori diskursit biblik i jep konotacione të fuqishme nacionale, shpërthime emocionale të ndërlidhura me dy shtresime: syzhetë bazë dhe shtresimi i ri, që ka karakter tashmë personal, të ndërlidhura me angazhimet e autorit në situata e momente të rëndësishme të nacionit, madje duke shenjuar sidomos zhgënjimin e tij, pësimet shpirtërore, që ndërlidhen funksionalisht me pësimet e Mojsiut, nga një anë dhe të Krishtit në anën tjetër. Së këndejmi semantika sforcohet. Duke u identifikuar me figurat biblike, sikundër Mojsiu e Jezu Krishti, ai shpreh situatat e tij jetësore që ndërlidhen me ngjarjet politike, të cilat korrespondojnë thellë me   ngjarjet biblike, sikundër është poezia "Mojsiu në Mal", ku Noli personifikimin me këtë ngjarje dhe këtë figurë e shtron edhe në rrafshin e prijësit, por edhe në rrafshin e destinimit që vetëm ta shohë tokën e premtueme, por kurrë nuk do ta shkelë (ai këtu krijon një analogji me vetveten, që nga Amerika nuk mund ta shkelë Shqipërinë). Këtu Toka e Premtueme simbolizon Shqipërinë pas ngjarjeve të vitit 1924, të ëndërruar e të pashkeulur për autorin.

X. Diskursi letrar - relacionet me diskursin Biblik në letërsinë e Fishtës

Me formulimin diskursi letrar-relacionet, këtu shenjëzohen variantet e fundit të teksteve letrare të Fishtës, domethënë statusi letrar i autorit në shkrim, teksti letrar, në forma e zhanre të ndryshme, që shfaqen në stil shkrimi të shënjuara si letërsi. Kjo letërsi është krijuar në zhanre të ndryshme, pikëtakimet e të cilave ndërtojnë relacione me literaturë të ndryshme (biblik, orale, antike), e cila qoftë si kujtesë e dytë, sipas Bartit, qoftë si vetëdije për të krijuar diçka në formë të rikontekstualizuar, bëhet shënjues i letërsisë fishtiane. Ndërsa, paramodelet e shenjëzuara i kuptojmë si ndërlidhshmëni me variantin e afishuar si tekst letrar, apo diskurs letrar. Të funksionalizuara në një tip, tashmë të veçantë shkrimi, me destinacion të veçantë, këto bartje (transformime letrare, të letërsisë biblike) brenda letërsisë së Gjergj Fishtës, dalin me dallime të natyrshme nga paratekstet origjinale, gjithnjë duke kërkuar efekte estetike letrare të veçanta, të cilat dalin me shenjëzime në rrafshe të ndryshme, duke u theksuar sidomos bota autorit empirik. Fishta, duke qenë njeri religjioz, ka një lidhje të natyrshme shpirtërore me tekstet biblike, me dashuruesin e artit e popullit; vlerat e Biblës, vlera shumëdimensionale, i funksionalizon në trajtat e shkrimeve të tij, atëherë kur iu desh të shpërthejë shpirti i ekzaltuar krijues; karshi projeksioneve e botës imagjinative fiksionale i qëndron Bibla. Në këtë kontekst brenda letërsisë së Fishtës, gjejmë të huazuara motive të shumta, figura biblike, elemente stilistike, tregime, ngjarje, metafora, personazhe, të cilat të rikonteksutalizuara marrin konotime kohore, sidomos mveshje nacionale. Autori funksionalisht ndërlidh fe e atdhe. Modelin e ka biblik. Statusi letrar i teksteve të Fishtës del polivalent. Autori më i madh nacional që shkroi epin kombëtar "Lahuta e Malcisë", brenda diskursit letrar, që karakterizohet me atë oral, ka një ndërlidhshmëri funksionale me shkrimin biblik. Sistemi poetik fishtian eksperiencën biblike e harmonizon edhe kur tallazet e shpirtit luftarak dalin në sipërfaqe. Diskursi biblik është i strukturuar në "Lahutën e Malcisë", por i shtresuar në nëntekstin e diskursit oral. Shenjat interkomunikuese në mikrostruktura janë më se evidente, mbase një ndërlidhje interletrare shenjon numri 30 i këngëve. Pastaj kënga e Patër Gjonit, shënjon kulmin e dimensionit religjioz në tekst; shenjat inter/letrare me diskursin biblik. Mesazhi biblik për bariun e mirë, në personazhin e Patër Gjonit, bëhet paradigmë e projeksioneve për Atme e Fe, si personazh kryetipor që sublimon mesazhet biblike si reminishencë për projektimet fiksionale. Diskursi i ruan shenjat në rrafshin e projektuesit dhe të angazhuarit për grigjën, sipas parabazës biblike (kujtojmë porosinë e bariut të mirë të që kujdeset për dele, alegori kjo që funksionalizohet te proza e Pashkut, romani "OH").

Relacionin interletrar mes diskursit biblik dhe produktit letrar e gjejmë në formë të artikuluar në formë eksplicite në tragjedinë "Juda Mukabe", tragjedi kjo letrare, e cila  në titullin, në subjektin, madje edhe ne personazhet, na rrëfen një ngjarje e një tragjedi me subjekt biblik; tekst  letrar që funksionon në raport të pastër intertekstual me shkrimin biblik. Madje, ky tekst ka shenja të pastra të hipertekstit letrar. Derivimet e tekstit biblik nga paramodeli merr shenjëzime të reja. Semantika e mesazhi dalin brenda kontekstit shqiptar, ku veproi autori empirik. Në tragjedi, pas personazhit Juda Mukabe qëndron autori, i cili kundruall fatkeqësive dhe tragjedisë nacionale s'mund të bëjë tjetër pos ta anatemojë atë realitet. Shtresimet kuptimore marrin konotacione të fuqishme kombëtare, me personifikimin e heroit nacional liridashës  që del nga portreti i heroit të tekstit burimor, Juda Mukabe, një personazh (hero) i idealit të përsosmërisë për atdhe, hero ky i tradhtuar. Në dimensionet nacionale, Juda mbetet Fishta. Teksti i kësaj tragjedie është i shkruar në vargje, por i ruan raportet me diskursin biblik, edhe në sistemin e organizimit të lëndës, edhe të leksikut, edhe pse forma e shkrimit tashmë na paraqitet ndryshe, në vargje. Por, është karakteristikë prania e diskursit biblik me variante filozofike e kuptimore, stilistike, etike që e gjejmë në lirikën e Fishtës, kryesisht në ritregimet e një moraliteti të krishterë, të mbështetur në paratekstet biblike. Postulati Atme e Fe, projekt kulturor e letrar i Fishtës, këtu merr karakteristikat e diskursit biblik. Në këtë lirikë kemi përplot emra të bartur që në variantin e ri marrin edhe shenjëzime të reja semantike dhe stilistike. Arketipa letrare janë Jezu Krishti dhe Shën Mëria. Përmes tyre shtresohet ideja krijuese dhe nacionale e Fishtës, me këto lidhet edhe binomi i tij krejt i veçantë Atme e Fe. Anton Nikë Berisha thotë se në konceptin krijues poetik Fishta zbaton dhe shkrin konceptet kryesore të Shkrimit të Shenjtë. Kjo konkretizohet nëpërmjet Zotit, të dërguarit të tij në tokë Jezu Krishtit, pastaj Shën Mërisë". Perceptimi, trajtimi i madhështisë së Perëndisë, i projektuar nga fiksionaliteti letrar i shëmbëllen një literariteti të lartë, ku mishërimi i figurave stilistike në vargje semantikisht të ngjeshura, merr ligjërim domethënës. Fishta i falet Zojës për shqiptarët, i këndon madhështisë hyjnore, iu këndon ndjesimeve të Nënës së Krishtit.

Në lirikën antologjike të Fishtës "Një lule vjeshte" shenjat e interkomunikimeve letrare janë në shkallë të gjerë. Ndaj, shenjat e diskursit biblik janë evidente, edhe pse diskursi personal është intencë e ligjëratës letrare, pra atëherë kur Fishta do t'i kthehet vetes (Kujtim. M Shala), ku shkruan ekzaltimet e ndjesimet më delikate, më personale. Lidhjet interletrare me Shkrimin e Shenjtë i veneron Aurel Plasari, i cili i cilëson si "vegime biblike a ungjillore", pra teksti ruan shenja me psalmet, me figura e leksik të pasur biblik, për t'u ruajtur esencat në planin e strukturimit e të zhvillimit të idesë qenësore, e cila lidhet me vdekjen, përjetësinë, pra teksti e ruan filozofinë dhe doktrinën e krishterë mbi këtë fenomen. Shenjat, simbolet, figurat retorike vetëmsa e qartësojnë këtë. Edhe Kujtim Shala thotë se "struktura ligjërimore/ retorike e "Një lule vjeshte" si strukturë e saj përgjithësisht, mbështetet në pozicionin e atyshëm të inter/shenjave, të simboleve në rikualifikimet e domethënive. Tekstin në esencë e përcjellin shenjat e simbolet (leksiku): "Kryqi i dullijet, Engjlli i Zotit, N'preher t'Amshimit, faqe t'Zotit etj.", me paramodel në diskursin biblik, filozofinë e intencën biblike, për të na ofruar një polivalencë të interpretimeve e kuptimeve, ngase funksionon në kontekstin e ligjëratës biblike, për t'u bërë paradigmë e ligjërimit personal. Diskursi elegjiak, lirik e i adhurimit (odesë) janë cilësime për këtë poet. Elemente të tipit të diskursit biblik, në nivel të makroligjëratës gjejmë në poetikën e satirës. Derivimi merr karakterin e diskursit grotesk:"O, i birë i Adamit" nis ligjërimin satirik Fishta te pjesa e dytë e tekstit "Anzat e Parnasit", ligjërim që ruan intershenjën me diskursin biblik, referencën me poetikën biblike përgjatë gjithë krijimit e sistemit të shenjëzimit të idesë. Që të shfrytëzohet kjo materie letrare, përveç edukimit të poetit ka ndikuar në përmasa të mëdha gjendja e kombit në përgjithësi, kontestet sociokulturore.

Në kuadër të poetikës së letërsisë me elemente të diskursit biblik, Vinçenc Prennushi, del i veçantë si poetikë letrare, si diskurs letrar, si ndërlidhje funksionale me paramodelin e diskursit biblik, prej të cilit huazon e zhvendos emra, personazhe biblike, diskurs, ide morale e filozofike, që bëhen ide letrare. Ky autor shquhet me shembullin e përpunimit të vargut dhe vjershës, është një stilist i Shkollës Françeskane, siç do ta cilësonë Koliqi, që e pasuron me kodin e diskursin biblik, përmes një gjuhe subtile, siç del edhe te titulli i librit "Gjeth e Lule". Pra, libri është i mbushur me gjethe e lule, lulet që i dedikohen dy prototipave Shën Mërisë dhe Jezu Krishtit. Gjuha e ëmbël, melodike është mveshje e fuqishme letrare e lirikës së Prenushit, një nxënës tipik i ideologemës nacionale në binomin e shenjë Atme e Fe, atribut i shkollës Françeskane.

Diskursi biblik na paraqitet edhe te Faik Konica, kritiku më i madh i kohës, erudit, sidomos në prozën estetike e eseistike. Kështu "Lutja për shkrimtarët" është ndërtuar në formë të hipertekstit të pastër, që funksionon mbi hipotekstin biblik, mbi lutjen e Besëlidhjes së Re, që Jezu Krishti ua mësoj apostujve, "Ati ynë". Kjo lutje, në variantin e autorit empirik, shënjohet si lutje për shkrimtarët. Madje, këtu dallimet duken shumë të vogla, për të dalluar ku fillon teksti biblik, e ku ai i autorit të shenjuar. Teksti i Konicës:

"Ati ynë që je në qiell, jepna fuqinë ta mbajmë gojën të mbyllur kur s'kemi për të thënë gjë! Falna durimin të thellojmë një punë përpara se të shkruajmë mbi të! Frymëzona me një ndjenjë të mbrehtë të drejtësisë që të flasim jo vetëm në paanësi po edhe të sillemi ashtu! Shpëtona nga grackat e gramatikës, nga shtrembërimet e gjuhës dhe nga lajthitjet e shtypit. Ashtu Qoftë". Ndërsa teksti biblik del kështu:

"Ati Ynë, që je në qill, U shenjtëroft Emri Yt, ardhtë mbretëria jote, si në qiell ashtu në tokë. Na  jep çdo ditë bukën e përditëshme. Na i falë mëkatet tona, sepse edhe ne i falim fajtorët tanë. E mos lejo të vijmë në tundim. Ashtu Qoftë". Varianti i tekstit të autorit emprik, në nivel të idesë, në nivel të ligjërimit, në nivel të leksikut i ruan lidhjet me poetikën e diskursit biblik. Shenjat identifikuese vërehen në gjitha nivelet e shkrimit e të idesë. Jezu Krishti i mëson nxënësit (njerëzimin), Konica sugjeron, i mëson shkrimtarët.

Është karakteristike, ngase diskursi biblik në asnjë fazë nuk pushon së ekzistuari. Më tej, këtë paramodel letrar, diskursin biblik, në formë të fuqishme e të konsoliduar si vetëdije letrare e artistike, e shfrytëzon në prozën e tij Mitrush Kuteli, te novela "E madhe është gjëma  e mëkatit", e cila që në titull na sugjeron një raport me shkrimin (diskursin) e filozofinë biblike. Sa është e madhe gjëma e mëkatit, po aq është e madhe falja e dashurisë biblike, e cila del nga porosia e Shkrimit Shenjtë, nga mesazhi i Jezu Krishtit. Në të gjitha nivelet e ndërtimit letrar ky tekst funksionon në raport të fuqishëm intertekstual me shkrimin biblik, kryesisht  me "Këngën e Këngëve", pastaj "Psalmet". Madje, këtu e kemi të kënduar në variant letrar, në formë të dialogëve "Këngën e Këngëve" biblike, këtë himn të bukur të dashurisë së pastër, që në variantin letrar kryekëput është ligjërim biblik. Ky tekst letrar, siç thekson Kujtim M. Shala, njeh kodin ligjërimor biblik në hapësirë të madhe, nga sistemi formulues i tekstit, tek ai formulativ, që mbithekson moralin biblik, moral që predikohet përmes faljes së krishterë.

Diskursi biblik zhvillohet nëpër të gjitha gjinitë letrare. Te dramatika e Ethem Haxhiademit, tragjedia "Abeli", kemi prezent tipin e diskursit biblik, që na paraqitet në tragjedinë e shkruar në vargje. Lënda është transformuar nga Libri i parë biblik mbi krijimin. Në kontekstin e poetikës së tragjedisë, teksti letrar i ruan shenjat e neoklasicizmit. Kjo tragjedi shfrytëzon lëndën e zanafillës biblike, gjegjësisht konfliktin e parë njerëzor që sjell gjakmarrjen, te tragjedia"Abeli", ngjarja është tragjike, së këndejmi edhe diskursi - tragjik. Sikundër në paratekstin biblik, në këtë tragjedi personazhet janë në raporte familjare. Ndërkaq, poenta e fabulës përqendrohet te dy vëllezërit, respektivisht te vrasja e Abelit nga Kaini. Që në titull autori na sugjeron një anim në anën e viktimës, duke e gjykuar rëndë aktin e Kainit. Madje, lexuesi e kupton që në fillim se vrasja është si domsodoshmëri letrare, e pranuar nga empiria e dramës, e diskursit biblik, referenca e së cilës në tekstin letrar e shpërfaq gjendjen e autorit empirik karshi situatës së nacionit me një intencë ideore, spastrimin (katarsisin, këtë koncept të lashtë për letërsinë) e bashkëkombësve nga kjo e keqe.

XI. Transformimi i diskursit biblik në letërsinë  bashkëkohore

Letërsia shqipe (bashkëkohore), emërtim që pretendon ta përmbledhë korpusin letrar pas LDB-së e deri më sot, e ka ruajtur kontinuitetin e ndërlidhjeve funksionale me paramodelin e Shkrimit të Shenjtë Biblik, vazhdimësi e krijuar nga klasikët e vjetër, e pasuruar nëpër kohë e zhvillimi letrare, e fuqizuar me derivime të mëdha dhe shqiptime të veçanta brenda letërsisë shqipe bashkëkohore, tashmë si përvojë letrare. Në këtë kontekst, kjo kulturë shkrimi shënjohet si fondament letrar. Edhe pse rrethanat ishin më të pafavorshme, lidhja me këtë kulturë letrare u sforcua. Ajo na paraqitet me përimtësime implicite në letërsi, brenda një sistemi letrar më të avancuar, brenda një kulture letrare më të përparuar. Diskursi biblik në këtë periudhë shkrimi e komunikimi është bëra paradigmë letrare, referencë e këndimit, e rrëfimit artistik, për t'u konsoliduar përfundimisht si shkollë letrare. Në këtë prodhim letrar autorët: A. Pashku, Z. Rrahmani, poezi të shumta të A. Shkrelit, A. Pipës, I. Kadaresë, A. Podrimjës, F. Gungës, Z. Zorbës, S. Hamitit, M. Ramadanit, V. Zhitit, T. Dërvishit, R. Musliut, I. Ahmetit, B. Çapriqit, S. Bashotës, krijohen në raporte të fuqishme shkrimi e krijimi me diskursin biblik, për të vazhduar jetën në mënyrë implicite tek autorët që janë në proces të krijimit Xh. Bajraj, P. Buzhala, L. Lleshnanku, A. Berishaj, K. Rramani, S. Gjergji, K. Shala, A. Gojçaj, Xh. Beqiri, H. Matoshi, P. Kola, etj.)

Tashmë, kur vetëdija për letërsinë është ngritur, modelimi i këtij tipi intereferencial e interletrar ndryshon. Shenjat e diskursi letrar, por edhe kulturor, shfaqen në mënyrë më implicite, duke shndërruar emra, ngjarje, subjekte etj., mënyrë kjo që ua ka mundësuar krijuesve t'i shprehin  ndijimet, si dhe t'u ikun "rreziqeve" nga shabllonet letrare, që vuri në jetë diskursi ideologjik.

Autorë reprezantivë të kësaj periudhe letrare manifestojnë brendapërbrenda veprës së tyre letrare këtë tip shkrimi që transformohet esencialisht, për ta karakterizuar simbolika e tekstit, shfaqja alegorike, diskursi alegorik e ironik, polisemantika si në ndërtimin figurativ estetik, ashtu në mesazhin letrar që përcjell. Situatat e vështira ekzistenciale ndërlidhen me ngjarje biblike, për të nxjerrë mesazhe filozofike që transmetojnë dhe shprehin një revoltë karshi realitetit. Modelin e këtij shembulli e gjejmë te romani "Oh" i A. Pashkut.

Ismajl Kadare, në sistemin e shkrimit letrar, lëndën biblike e ngjiz në prozë e poezi. Vargjet e poezive "Krishtlindje në Neë York"(1998), janë variante të këngëtimit e ngazëllimit që sjell lindja e Krishtit në globin mbarë, si dhe lutjet që drejtohen. Entuziazmi që sjell kjo lindje mbush shpirtin e artistit dhe poeti disi kërkon: "Në Kartat tona të kreditit kërkojmë plagët e Krishtit", plagë që simbolizon me ato të atdheut. Autori empirik, duke ruajtur retorikën biblikë në planin ideor, kërkon prej Birit të Zotit një orientim e drejtim për fatet tona. Sistemi poetik i intershenjave biblike paraqitet edhe te poezia "Në Kishë".

Diskursi biblik, karshi atij autorial, shpërthen në nivele metafizike; autorët kërkojnë mëshirën e dashurinë e Perëndisë, kërkojnë një lutje për harmoni e mirëqenie, mbase edhe për sfidat personale, siç del në poezinë "Lutje" të Arshi Pipës, ku ligjërata me diskurs biblik është edhe në nivel tematik, edhe diskursiv: "Kërkoj prej Teje/ Zot, një vdekje të butë, ndërsa në poezinë "Për shenjtën dhimbë të nanës", siç vëren A. N. Berisha, poeti përnjëson vdekjen dhe martirizimin e tij me atë të Krishtit, teksa veten e sheh në detyrën e Shën Mërisë së përvujtun. Një lidhje e shëmbëllyeshme me autorin empirik në kapërcylljet e kohëve.

Këtë paramodel shkrimi e krijimi e gjejmë në forma eksplicite te shkrimtari Zejnullah Rrahmani, në romanin "Sheshi Unazës" (1978), që si tekst funksionon në raporte të pastra intertekstuale me shkrimin biblik, duke e shfrytëzuar diskursin biblik. Rrahmani në tekst inkorporon madje edhe tekste komplete të Biblës, veçanërisht të Besëlidhjes së Re, duke theksuar veçmas dialogun e Krishtit me dishepullin e tij, Pjetrin. Teksti i Z. Rrahmanit:

"... Unë, të them haptas, që këtu kalova keq dhe deri sa po rri, e po bisedoj me ju, vazhdimisht më sillen ndërmend fjalët që Krishti i tha Shën Pjetrit... dhe Shën Pjetri i qe përgjigjur: "Ti je Krisht, i Biri i Zotit. Qofsh i bekuar, o biri i Jonit, sepse ty nuk ta shpalli mishi e gjaku po Ati Im qiellor. E unë ty po të them: ti je Pjetër themel, dhe në këtë themel do ta ndërtojë Kishën time dhe dyert e ferrit nuk do ta thejnë. Ty do t'i jap çelësat e Mbretërisë Qiellore e çka të lidhësh në tokë, i lidhur do të jetë edhe në qiell, e çka të zgjidhësh në tokë do të jetë i zgjedhur edhe në qiell"( Seshi i Unazës, fq. 20-21)

Ky raport i ngushtë, pothuajse analog si model dhe filozofi krijuese e përcjell gjithë rrëfimin e romanit.  Referenca me diskursin biblik është eksplicite. Teksti ka analogji në diskurs dhe në kodin tematik që lidhet e fuqizon idenë e qëndresës nacionale, qëndresë kjo e gurëzuar sikurse Shkëmbi i figurshëm biblik i Pjetrit.

Teoria letrare bashkëkohore (intertekstualiteti) e mohon origjinalitetin në art e në letërsi. Linda Haçion, një ndër përfaqësuesit e kritikës postmoderne, thotë: "Vepra letrare nuk mund të konsiderohet origjinale; pra edhe nëse është origjinale, ajo megjithatë nuk mund të ketë kurrfarë ndikimi për lexuesin e vet. Çdo tekst kuptimin dhe signifikativitetin e merr vetëm si pjesë e diskurseve të mëparshme". Së këndejmi, te autorët tanë, duke e njohur si referencë, diskursi biblik vazhdon të jetë shkollë letrare në rrjedhat e tashmë letrare, në letërsinë që është në proces të krijimit që paraqitet si vlerë e përhershme letrare. Në këtë këndvështrim, mbetet intresante poetika e Visar Zhitit, në nivel të diskursit letrar, ku shtresohet paramodeli biblik për të krijuar një relacion me kohën e rrethanat. Retorika poetike në poezitë: "Mali i Shenjtë", "Shëmbëlltyra e krijuesit  (Mojsiu i Mikelangjelos dhe zingjirët e Shën Pjetrit në një kishë në Romë)", derivojnë trajtat biblike; autori shenjon malin e shenjtë me mallin që ka për Atdheun, për t'u bërë shëmbëlltyrë e krijuesit të vet. E rëndësishme është edhe poetika e Luljeta Lleshanakut,"Këmbana e së dielës"(1994), poezia "Barka e Moçme e Noes", bëhet intencë e ligjërimit letrar, për të ndërfutur në vargje citate biblike, karakteristikë e transtekstualitetit poetik: "... Çfarë mbetet pa thënë midis nesh/ Fjala" në fillim ishte Fjala e Fjala ishte në Hyjin e Fjala ishte Hyu"/ E si artist i pakënaqur me veprën..." ligjëron poetja. Ligjërimi njeh frymën biblike në tekst, për t'u shpërnderuar në idetë letrare. Këto vargje të Ungjillit të Gjonit e shënjojnë intencionalitetin poetik, të verbit të fjalës e të ligjërimit. Më tej, poetika e ruan ligjërimin biblik në idenë, në perceptimin e fenomenit artistik të formësimit të artit letrar e krijuesit si shpirt.

Më i veçantë si poetikë shkrimi paraqitet në prozën e Kujtim Rrahmanit, "Secili citonte Biblën"(1994 ). Në këtë vepër autori empirik karshi realitetit të vrazhdë, shkon në esenca për të krijuar filozofinë e idesë së shkrimit të Biblës personale, e cila krijohet me parabazë të fuqishme biblike. Duke shkruar biblën personale, autori arketipave letrare u jep ngjyrime kohore. Topika që lidhet me një gjendje, e shënjon Kosovën e autorit nën qiellin e flakur, katrahurat; e gjitha në kërkim të një zanafille të humbur, identitetit nacional! Bibla personale, intencë e kërkimit artistik, zhbirohet edhe atëherë kur paraqitet empiriku nën qiellin e dhunuar nga barbaria serbe. Metaforë për artistin nëpër kohë. Strategjia e tekstit, vizioni, është bota personale në tekst. Referencialiteti bëhet paradigmë, prototip i tipologjizmit. Diskursi, ashtu sikurse e thekson autori, ndërkall format e zhanret letrare, diskursin epik, lirik e dramatik. Këto bëhen nëpër faza të zhvillimit të tekstit. Fundament mbetet paradigma e kërkimit biblik si filozofi për jetën, për artin e empirinë. Autori empirik i trupëzon copëzat e kulturave, diskurseve, si vetëdije letrare për fiksionalitetin imagjinativ, duke dëshmuar se origjinaliteti në shkrimin letrar qëndron pikërisht në rikontekstualizimin e diskurseve të mëparshme, qoftë si dije letrare, qoftë si vetëdije për shenjat qëllimore.

Në këtë kontekst, poezia e Anton Berishajt "Lule mëngjesi" (1985), shënjon moment të ri letrar, si kodifikim i një poetike në procedurat e strukturimit, ashtu edhe si sistemim shënjues figurativ. Poetika interkomunikon me paramodele shkrimesh, diskurse të mëhershme, veçanërisht me diskursin biblik, madje në ligjërimin për dashurinë, metafora e dashur shtresohet nëpër gjithë poetikën e poezisë. Shfaqja e karakterit të tipit të diskursit biblik mbitheksohet sidomos te libri "Këngë e Këngëve" (libri i fundit), statusi i të cilit na shpie në ndërfutje intertekstuale e interdiskursive me paramodelin biblik të Këngëve të Këngëve. Në Shkrimin Shenjtë ato janë këngë të dashurisë, ndërkaq kjo këngë në vargun e Berishajt do të bëhet këngë e dhembjes. Porse, kjo kënga e dhembjes pasurohet si këngë e lumturisë, e dashurisë, e harmonisë, në librin e nëntë që titullohet "Këngët", ku na rikujtohen këngët e mëdha të dashurisë biblike. Ekzaltimi shpirtëror, përmes një diskursi brilant letrar, si dhe figurat retorike, i bëjnë këto krijime të jashtëzakonshme. Këto janë shtatë këngë antologjike, që kanë një ndërlidhshmëri funksionale me simbolikën e numrit shtatë të Krijimit Biblik.

Vepra "Qengji i harruar natën në mal" (2003) e Anton Gojçajt, përmes titullit sinjifikativ, shenjë autoriale, na fut në idetë e mesazhet; një metaforë që implikon e njeh intertekstin, në raport me Shkrimin e Shenjtë, që në rikontekstualizimin letrar merr parashenja autoriale, që shfaqin harrimin, së këndejmi nevojën për të kërkuar, titull që mund të lexohet si gjendje e autorit model karshi situatave më se tragjike të kohës së shkrimit të autorit, i cili mund të jetë në fund të fundit një "qengj" i harruar në mal, por që botën e tij shumë të bujshme e ushqen me artin e tij, edhe pse i pakuptuar, siç mund të dalë në tregimin e fundit "Një pikëpyetje e padëshiruar në gjithësi". Të shtatë tregimet e kësaj përmbledhjeje na ravijëzojnë një botë të pasur idesh, ndjesish, pamjesh e imazhesh, që ndërkomunikojnë me dy lloj eksperiencash të autorit empirik karshi letërsisë: eksperiencat e jashtme që venerohen nga leximi e njohja e mistereve të arit letrar; eksperiencave të brendshme, që shtresojnë dy momente të theksuara letrare, në njërën anë kulturën e moçme nacionale, e në anën tjetër diskursin biblik, si vepër kapitale e letërsisë së përbotshme, që na paraqitet si vlerë e përhershme, shumëdimensionale, universale, prej së cilës mund të dalin vepra, që më së miri i sublimojnë ligjësitë e artit letrar.
Në këto proza, diskursi biblik na fut në esencat e shenjave autoriale, ku shfaqet gjithëprania në formë paradigme e teksti "Në fillim ishte dashuria", që ka paramdodel paradigmën e njohur të Gjonit Ungjilltar, "Në fillim ishte fjala". Te autori empirik, fjala është dashuri, mbase një metaforë tejet intresante, për të cilën duhet të meditohet!

Në një variant tjetër, në formë shumë implicite, diskursin biblik e venerojmë në poezinë e Kujtim M. Shalës. Në librin e fundit "Sagë"(2004) sistemi figurativ "zbulesë", "testament", "dashuri", shenjëzon variante të këndimit biblik, metafora krijuese që shënjojnë sistemin e veçantë të këngëtimit artistik për shpirtin e lirikut gjatë shpërthimit të ekzaltimeve shpirtërore, që njohin këngët për dashurinë, diskurset e mëhershme, që enden nëpër krijimet poetike. Ndërsa, në poezinë e Xhavit Beqirit shohim tendencat për një tip shkrimi, i cili insiston që ndjesimet personale të marrin konotimin e një universaliteti; të një universaliteti të shkrimit artistik, që lidhet pashmangshëm me personalen, për t'u bërë kjo shfaqje subtile përmes shenjave interdiskursive. Në këtë kontekst, libri me poezi "Shën Vjeshta"(2002) në titull na sugjeron një paradigmë, leximin e vargjeve, të shenjave që bëhen parashenja për interpretimin e saj nëpërmjet intertekstit e trajtave ligjërimore biblike. Shën Vjeshta, trajtë biblike, një rastësi apo parashenjë qëllimorë letrare e artistike, parashenjë që ndërlidhet me ligjërimin biblik, zhvillohet si tip ligjërimi në ciklin "Shtatë ditë mbi botë", në të cilin ndiqet  shëmbëlltyra e krijuesit sipas lëndës së zanafillës biblike.

Një lidhje interletrare, duke e shtresuar lëndën nga dy besëlidhjet në nivel të temave e të motiveve, por edhe të diskursit e ruan poezia e Sarë Gjergjit, në tri përmbledhjet me poezi. Poetika e tij, me një analogji me atë të Nolit është ndërtuar kryekreje mbi arketipe, topikë e ngjarje biblike, sidomos te libri "Golgotë"(1994) që në titull njeh diskursin biblik, topikën e zhvendosur në Kosovën e autorit empirik. Shenjëzimi i lidhjes Kosovë/ Golgotë është dramatik, ngase golgota ende bart kryqin me farmak, e Kosova ende gozhdohet. Topika është ruajtur në nivel semantik. Më tej, në nivel të diskursit shpërnderohet në gjithë poezinë. Si e këtillë kjo poezi ka një analogji me poezinë e Nolit.

XI. Raportet interletrare mes "Oh"-ut të Anton Pashkut dhe diskursit biblik

Modernisti e stilisti më i madh shqiptar, prozatori Anton Pashku, romanin brilant "Oh"(1971), e konstrukton në nivel të mikrostrukturave e mitemave mbi diskursin biblik, i cili në relacion me atë oral shpërnderohet në sipërfaqen e tekstit, krijon e strukturon modelin e diskursit letrar modern, që karakterizohet për një stil të jashtëzakonshëm rrëfimi. Mbase, pa një qasje ndërkomunikuese me këtë shkrim, ky roman do të mbetej shumë i errtë për lexuesit e interpretuesit e letërsisë së Antonit. Mitemat biblike, numri 3, numri 12 shënjojnë një variant të diskursit biblik. Shembuj të pranisë së shkrimit biblik, në nivel të ideve, leksikut, sintaksës, stilit, kemi në gjithë romanin "Oh". Në planin e dialogimit, të ndërtimit të personazheve, lidhja në mes Asaj dhe Atij, shënjon lidhjen biblike në mes Adamit dhe Evës, që lidhet me krijimin e tokës, njeriut, për t'u shënjuar në roman, si relacion i krijimit të një bote artistike. Ideja e trajtimit të humbjes së identitetit, zbritja në Ilirinë e lashtë, pastaj ideja për "larje" (kujtojmë tekstin fillues e përfundues në WC) të mëkateve si semantikë, koincidon me intencën e shkrimit biblik, për domosdonë e "larjes" së mëkateve, filozofia e të cilit e ka burimin në mësimin e krishterë biblik. E keqja nacionale shtresohet si e keqe universale. Aty autori i jep një simbolikë shprehëse, duke e shndërruar personazhin e deles së humbur (kujtojmë shembullin e deles së humbur të Jezu Krishtit dhe bariun që duhet ta kërkojë atë). Nëse e aplikojmë teorinë e Frajit për teorinë kryetipore, alegoria e figurshme na thotë se si delja-qengji (Jezu Krishti), është bariu i mirë, i flijuar për delen e humbur; të mirën universale, që mishërohet përmes personazhit të plakut (autorit empirik) në kapërcylljet letrare e ekzistenciale. Këtë diskurs e funksionalizon në raporte kontekstuale, për të na e dhënë modelin e diskursit modern, dialogu:

" A ke plak ti shumë dele"

" unë e di se i kam njëqin, por sa herë i njehi më dalin nëndhetenadë. Gjithmonë më mungon një dele"( "Oh")

E, çfarë i mbetet personazhit, empiria na tregon se ai duhet ta kërkojë delen e humbur, ngase është bari i mirë i tyre, sipas kryebariut, teoria kryetipre e të cilit shihet në kontekstin e Jezu Krishtit sipas Frajit. Ai aplikon misionin e bariut biblik, ngase bariu i mirë i lë nëntëdhjetë e nëntë dele për ta kërkuar të humburën. Retorika e diskursit të mëhershëm si sistem shenjash e shënjimesh krijon situata dramatike narratoriale të kërkimit. Intenca është figurative. Pastaj, një dimension interesant me funksion të theksuar stilistik, që bartet nga ligjërimi biblik, paraqesin lidhëzat "dhe", "e", funksioni i të cilave del specifik, ngase në gjithë romanin kanë rol stilistik e ritmik, të gradacionit, për ta sforcuar tekstin me një ngarkesë të veçantë stilistike, semantike e ritmike. Pastaj shndërron dyzet ditët e vërshimeve në Besëlidhjen e vjetër: "As kur bie shi katërdhjetë ditë e katërdhjetë net."("Oh"). Duke i analizuar variantet e interpretimit të romanit "Oh" të Pashkut, Kujtim M. Shala diskursin me strukturë reportazhi që shfaqet nëpër tekstin letrare e sheh si variant te tregimit të Kristoforidhit, për ta konceptuar më tej këtë si "shkollë kristofordhiane e diskursit", variantin e të cilit Shala e ndërlidh me diskursin profetik probliblik, i cili shpërnderohet në nivel të kodit tematik, ideve. Në nivel të simbolikës, retorikës së zhanrit, në mikrostrukturë paraqiten përplot simbole domethënëse, sinjifikative biblike, siç janë: "çekani i cili rreh hekurin, jehu i tij, mburojat, parazmorja, përkrenarja, çerdhja e diellit", figura këto, që lujanë një rol aktiv në konstruktimin e romanit, me prejardhje biblike. Romani "Oh' është i ndërtuar nga diskursi alegorik, që shkon ka tipi i semantikës së diskursit biblik. Duke u ndërtuar tema nacionale, qoftë e identitetit të humbur, qoftë e vizionit për ardhmërinë nacionale, madje edhe kur dëshirohet të stigmatizohet utopia ideologjike e kohës, trajtat e retorikës figurative marrin konotime të shenjëzuara përmes inter/shenjave biblike.


II. Përfundim

Në këtë punim bëmë një sprovë ta paraqesim në forma të ndryshme praninë e diskursit biblik në letërsinë shqipe, duke e përcjellë nëpër periudhat letrare, njëkohësisht për ta ilustruar me disa autorë reprezentativë. Jemi më se të vetëdijshëm se jashtë punimit kanë mbetur autorë, vepra pa u përfshirë. Intencë mbetet hulumtimi i këtij tipi shkrimi në letërsinë shqipe, rrëshqitjet e tekstit në nivele të ndryshme, nga subjektet, kultura e shkrimit, idetë, leksiku, strukturat nga datimet më të hershme të letërsisë shqipe, deri te letërsia në proces të krijimit. Intencë e kësaj sprove kërkimore teroike-letrare, është argumentimi i faktit se diskursi biblik (Bibla) është shkollë fundamentale në gjithë literaturën shqipe.


 (Referencat u hoqën nga autori. Ndalohet publikimi i këtij teksti pa pëlqimin e autorit.)

Njohja (tregim)

Njohja (Tregim)

Ndue Ukaj
Ndue Ukaj
Unë gjithmonë kërkoj, sepse vetëm kështu jetoj. Nëse vetëm një ditë nuk do të kërkoja, sigurisht do vdisja. Kërkimi për mua është sikur ajri, pra të jetoj. Por, ja që njeriu shpeshherë gjatë kërkimit gjenë gjera që s'duhet, apo të them më troç, takohet me gjëra që e tundojnë, pastaj e zhgënjejnë. Unë jam nga ato gra që kam kërkuar shumë për dashurinë, por asnjëherë nuk e kam gjetur. Prandaj, jam lëshuar në krahët e kërkimit duke nuhatur në botë dashurinë, me të cilën nuk ngopem dot dhe për të cilën jam në gjendje të kërkoj pa lodhje ditë e netë, madje edhe nëse nuk do ta gjejë deri në frymën e fundit...
Askush s'mund të besonte se në fund të katrahurës së vetmisë, ashtu sikurse në fund të territ përbindësh, vetëm një xixë mund të triumfojë. Ishte kjo shkëndija që pushtoi errësirën, apo fshehtësia e thellësive të lumturisë, mrekullia e të gjitha mrekullive të kësaj bote që godet kur më së paku e pret...


Përgjërimi im kishte marr fund.
Sa çelë e mbyll sytë humba toruan dhe rashë në tundim të syve të përgjumur të gruas që ecte trotuareve të qytetit me shikimin e humbur, pamje kjo që krijonte pandehmën e parë. Ajo ishte një grua e vetmuar e cila kërkonte vazhdimisht diçka, që zakonisht nuk gjendet. Këtë pandehmë timen e sforconte dukja e saj, shikimi i thellë dhe lëvizjet e kokës në mënyrë tejet elegante. Thashë mëvete, do jetë një nga ato gratë që gjithmonë në jetë vetëm kërkojnë, e kurrë s'gjejnë gjë nga çfarë kërkojnë, dhe një ditë, vetëm kur të mplakën, marrin uratat dhe nënshtrojnë gjunjët para Virgjrës Mari, duke u përgjëruar për falje mëkatesh.
Ilustrimi: Jon Sayer - CopyrightQysh sot, ca minuta para së dielës në Kishë, i dhashë fund edhe lidhjes me Anitën. Njëherë isha përbetuar, madje këtë përbetim e kisha bërë edhe në mesin e miqve të mi piktorë, se e fundit dashnore me të cilën do lakuriqësoj trupin pa fije turpi, do jetë italianja flokëshprishur, me të cilën u ndava pa asnjë ndjenjë dashurie. Për çudi, ajo më vonë mbeti diç më shumë se dashuriçkat e panumërta në mendjen time.
Frederik - më pat thënë atëherë me italishten e bukur, duke e përthyer me një shqipe përplot muzikalitet - të dua.
Unë, as për mendjemadhësi, as për jomirësjellje, madje as për mungesë dashurie, nuk ia ktheva, por vetëm i thashë - do të duash edhe të tjerë ashtu si mua tash.
Asaj i rreku një çurg lotësh për faqe. Nguli shikimin në dhe, dënesi thellë, nga ato dënesje që në trajtën më të bukur i dëgjoja në shtrat, apo vende tjera ku bënim dashuri me orë të tëra, siç qeshnim shpesh, binim në gjumë të dashurisë. Unë ia putha faqet e përlotura por pa fije dhimbjeje.
Unë nuk do lakuriqësohem me askënd pas teje - më tha prapë me tinguj të vrarë e shikim që lejonte të lexohej një pikëllim i tmerrshëm tek përshkonte fytyrën e saj të bukur. Kësaj here italishtja e saj, çaloi shumë. I fundit që ke bërë piktura në trupin tim - m'u pat drejtuar, duke e ngritur tonin e zanoreve aq kumbuese - je ti - dhe tash që po më krijon një zgafelle në jetë, më duhet të pres fundin, atë fundin të cilin e presim gjithë, duke të kujtuar ty.
Unë jam piktor, që rrugët e gjata deri tek lakuriqësia i shndërroj në eksperimente vizuale, prapa së cilave lundroj në botën e çudirave të grave, aty ku shtatë qiejt luftojnë ashpër me prapështuesit e përbaltësuesit e artit - iu përgjigja dhe kuptova se bëra një filozofizëm të tepruar. - Madje, edhe unë para se të dashurohem me ty, jam përbetuar për Zot e tokë se e fundit që do lakuriqësohem me një femër do jetë dashnorja që kisha para teje.
Pa e zgjatur më shumë, e putha në faqe dhe i dhashë një dhuratë të çmuar si kujtim të fundit. Ajo e hapi ngadalë: një pikturë nudo! U step dhe si e trishtuar u përplas në mua.

Piktura i ngjante një vullkani, nga i cili dilte një zjarr krejt flakë ari, i cili e kishte të mbërthyer gruan prej pjesëve më intime e poshtë. Vithet e saj i si grykë vullkani, mbi të cilin rrinin qëndrueshëm gjinjtë, si dy maja malesh magjepse, aq të pamundura për t'i shijuar në tërësi. Ato kishin marr trajtën e dy yjeve ndriçues. Ajo e vështroi gjatë dhe me sy të ënjtur nga lotët, iku nga unë, pa më thënë asnjë fjalë.
Italianja flokëshprishur edhe disa herë erdhi në atelienë time, derisa një ditë u zhduk përgjithmonë.
Nejse, s'di përse mu përplas ky kujtim bash në këtë moment. Gruaja e cila ecte para meje, edhe pas disa minutash, u përbirua rrugëve duke luajtur trupin e saj elastik, ashtu siç ishin rrugët e përdredhura tek ne. Unë e përcillja pa vetëdije. Ajo dukej se ecte po me ato ritëm me të cilin mu përplas në sy, sikur tek kërkonte diç çmueshme, por të humbur.
Pasi i dhashë fund lidhjes me Anitën, thashë mëvete, do e shkeli edhe njëherë përbetimin dhe do i ofrohem. Kishte të veshur fund të kaltër, me një bluzë të tejdukshme në të bardhë të shndritshëm, që e bënin të dukej vërtetë zonjë e rëndë, nga ato që përshëndetjet me meshkuj i bëjnë me zgjatje për puthje dorësh. Pjesët e dukshme të trupit i shkëlqenin fortë dhe e bënin tejmase sfiduese. Ajo lente përshtypjen e atyre grave të epshme për dashuri.

Më fal zonjë, mos ju ka humbur diçka, më dukeni se ecni e dalldisur, sikur diç e çmueshme të ketë rrëshqitur nga dora e juaj. Vërtetë më falni që ju drejtohem kështu, por më keni krijuar këtë përshtypje, prandaj dëshiroj të dëgjojë nga goja juaj e ëmbël, nëse nuk është e vërtetë, nëse sytë e mi gënjehen lehtë dhe unë torollasem pas grave të bukura. Dhe pastaj do shporrem nga ju shpejtë, më besoni, do të zhdukem si era.
Ajo vetëm më shikoi me një buzëqeshje enigmatike. Sytë m'i nguli thellë, aq sa më ngjalli frikë e lemeri përnjëherë. Por, përnjëherë ata sy të kaltër u zbutën, shkëlqyen nga disa rreze të brendshme, dhe shpejt u shpërndanë nëpër trupin tim. Ajo më shikonte, sikur atë që kisha përshtypjen se e kishte humbur, tash e kërkonte në mua, në trupin tim, të cilin sa herë u pata përberë se nuk do ta lakuriqësoj me asnjë femër më.
Unë gjithmonë kërkoj, sepse vetëm kështu jetoj. Nëse vetëm një ditë nuk do të kërkoja, sigurisht do vdisja. Kërkimi për mua është sikur ajri, pra të jetoj. Por, ja që njeriu shpeshherë gjatë kërkimit gjenë gjera që s'duhet, apo të them më troç, takohet me gjëra që e tundojnë, pastaj e zhgënjejnë. Unë jam nga ato gra që kam kërkuar shumë për dashurinë, por asnjëherë nuk e kam gjetur. Prandaj jam lëshuar në krahët e kërkimit duke nuhatur në botë dashurinë me të cilën nuk ngopem dot, dhe për të cilën jam në gjendje të kërkoj pa lodhje ditë e netë, madje edhe nëse nuk do ta gjejë deri në frymën e fundit.
Është rrugë e gjatë për të ardhur deri tek lumturia, mbase kjo nuk arrihet lehtë - më tha me një mprehtësi, e cila shprehte një përvojë për atë që fliste, ndërsa shikimin si shigjeta se ndalte aspak nëpër trupin tim.
Unë mbeta i shtangur para saj e syve magjeps.
Gruaja sa vinte ngulte sytë thellë e më thellë në mua, sikur lexonte gjitha të fshehtat e mia, i shikonte ato nga thellësia, ngopte sytë me pjesët e mia intime, madje me seksin tim, i cili tash ishte trazuar dhe nuk zinte vend para trupit ta saj epshor.
Ke trup të bukur - i thashë, më shumë me dëshirën që të lë temën e kërkimit, se sa për t'i dhënë një kompliment, të cilin edhe ashtu e meritonte, por nga i cili të them të drejtën frikoja. Doja që ky fillim ngacmues të merrte kahje tjetër. - Më fal, nuk të thash emrin, unë quhem Frederik - ndërhyra me një ton krejt të pamatur.
Sa i këndshëm - m'u përgjigj. Kam njohur një djalë, isha atëherë e re, quhej Fredi, atëherë unë studioja, në duart e tija u zhvirgjërova.
Gruaja shkëputi sytë nga trupi im dhe u zhyt në krahët e mallëngjimit.
O zot, çfarë komunikimi i pazakonshëm, thashë me vete. Ishte hera e parë që takoja një grua në trotuare dhe flisja për seksin, për zhvirgjërimin, për pasionet e dashurisë, ende pa u njohur, madje pa ditur as emrin e saj.
Një puhizë e lehtë e aromës pranverore më përshkoi trupin tejpërtej, ndërsa gruas ia luajti nga trupi veshjet. Nga brenda vërejta dy gjinj të bukur, të cilët qëllimshëm ishin lënë pak jashtë.
Si t'ia bëjë - thash mëvete.
Mendime të çuditshme më vërsuleshin në kokë por asnjë nuk arrija ta artikuloja për t'ia shprehur gruas që kishte mbetur e stepur para meje, tash në heshtje përvëluese.
Mund të më shoqërosh në atelienë time, e cila gjendet jo larg nga këtu - i thashë me një zë që mu duk se erdh jo nga unë. Ishte tamam nga ata zëra që ndodh të duken, edhe pse dalin nga vetja, të huaj.
Ajo, pa asnjë hezitim u nis krah meje.
Ecnim pa bërë ndonjë komunikim, përveç ndonjë prekje të herëpashershme, si të rastësishme në krah; prekje që mua me cytëte edhe më tutje drejtë aromës së gruas që ende nuk ia dinja emrin.
Pa u ofruar tek atelieu u humba, tamam ashtu sikur të ishte hera e parë që hyja brenda me një femër.
Hapa derën me qetësi elegante. Ajo vetëm nuhaste, e nganjëherë çante buzët e trasha duke krijuar një pamje të mrekullueshme në fytyrën e saj delikate, që sa vinte për mua bëhej më engjëllore.
Shkëndija dashurie - më tha një zë nga brendësia, por duke mos dashur të jetë aspak e vërtetë një tronditje e tillë, sapo i dhashë fundit lidhjes me Anitën.
Nuk munda t'i bëjë ballë kureshtjes që të mësoj se çfarë në të vërtetë kërkon - i thash derisa zhurma e hapjes së derës i bëri fjalët e fundit vështirë të kuptueshme për gruan, e cila në vend të një përgjigjeje, sëpari rrudhi krahët.
Pas pak sekondash, ashtu në heshtje përvëluese për mua, m'u drejtua: S'të duket pak e çuditshme t'i kuptosh gjithë të fshehtat e një gruaje të cilën sapo e ke takuar. - Timbri i zërit të saj mori ca nuanca kritike, por dosido ruanin një ëmbëlsi.
Nuk jam kurvë - u shpreh beftë me zë të thekshëm, aq sa mua m'u duk sa britma e saj depërtoi në lokalin përbri nesh, ku ishte një gazetë e madhe e vendit dhe ku gumëzhijnë silueta të gjithfarshme. Në të vërtetë më kapi një panik.
Ç'dreqin m'u desh që hyra në këtë aventurë pa nevojë - mendoja mëvete dhe u kredha për pak në krahët e mendimeve, nga të cilat shpejt kuptova se s'mund të nxjerrja asnjë përfundim. Si të organizoj këtë vizitë - i thash vetës, do vazhdoj me ato tema të zjarrta për seksin apo reagimi i gruas, ishte parashenjë se nuk duhej futur lojërave intime, nga fakti i thjeshtë, sepse ajo nuk ishte kurvë dhe nuk dëshironte të trajtohej e tillë nga unë.
Çfarë domethënë kur një femër të thotë nuk jam kurvë - e kishte pyetur një mik poet, i njohur për zjarr seksi në poezitë e tij, vetëm disa vite më parë. Ndërsa unë, i cili asnjëherë në jetën time nuk i kam besuar dashurisë, nuk dija të bëja shumë dallime mes kategorive të femrave. Në fakt, të gjitha për mua lidheshin me një pasion, edhepse në të vërtetë kisha mëdyshje për këtë mendim.
Ç'kërkon tek unë, përpak sa nuk i bërtita gruas, për t'ia dhënë një të goditur në gjoksin e saj të fryrë, që sa shkonte më çmendte. Ajo sikur nuhati nervozen time me këtë situatë të papritur dhe m'u drejtua: Të thash se kërkoj, kërkoj vazhdimisht, por nuk jam e përdalë. Lumturia kërkohet çdokund, në çdo cep rruge, në çdo vendimtar, madje pse jo edhe në çdo kalimtar, andaj edhe në ty kërkova diçka por mos me pandeh për të përdalë, edhe nëse unë pranë këtyre pikturave tua nudo mund të zhvishesha, të hidhesha si një përbindëshe mbi trupin tënd, të thithsha çdo cep të trupit tënd. Assesi mos më pandeh për të përdalë, sepse kurvat janë vetëm shpikje pabesish të burrave të cilët s'kuptojnë gjë nga thesaret e lumturisë së femrës.
Duhma e pikturave s'kishte sesi mos ta ngashënjente edhe më pasionin tim, i cili sa vinte përndizej. Por, as gruaja aspak nuk arriti t'i ikte ngashënjimit.
Askush s'mund të besonte se në fund të katrahurës së vetmisë, ashtu sikurse në fund të territ përbindësh, vetëm një xixë mund të triumfojë. Ishte kjo shkëndija që pushtoi errësirën, apo fshehtësia e thellësive të lumturisë, mrekullia e të gjitha mrekullive të kësaj bote që godet kur më së paku e pret.
Në këtë moment, sikur nga qielli iu kujtua një frazë romani, "Unë s'po jetoj as në të kaluarën as në të ardhmen time. Kam vetëm të tashmen, e unë këtë e dua".
Pasi përshpërita diç të pakuptimtë mëvete, rashë në krahët e mejtimeve. Pas viteve të shumta që nuk besova në dashuri, papritur fillova të mos shoh asgjë tjetër përpos gruas që qëndronte përballë meje, së cilës as emrin nuk ia dinja. Çuditesha me këtë skenë, madje çudirat e mia shkonin deri tek një ankth. Por ja që më tërhiqte si magnet, doja vetëm fytyrën e saj ta shikoja, ta ndieja, ta përjetoja, ta puthsha fortë, të flija në gjoksin e saj e pastaj në të të thithë lëngun për penën time të ndryshkur, për të bërë një pikturë me zjarrin e dashurisë.
Në të vërtetë thellësia e fshehtësisë së dashurisë është në përtejshmërinë e gjërave të kota; shtrihesh sikur nën rrezet e diellit veror dhe lejon depërtimin e tyre në gjithë trupin, ashtu unë dëshiroja të kredhesha në mrekullitë e trupit të gruas dhe në çdo cep të ndiej frymëmarrjen e aromës së saj.

Kishin kaluar ca minuta të përhumbjes sime. Gruaja ishte ulur në cepin e pasmë të atelies dhe shikonte e hutuar një mori pikturash të varura gjithkah nëpër mur. Iu ofrova ngadalë. Pa menduar gjë, dora ime u përhumb në flokët e saj të përdredhura supit të saj të butë dhe sa çelë e mshelë sytë ndjeva një të nxehtë në gojën time. Gruaja së cilës akoma nuk ia kisha mësuar emrin dhe pas së cilës u dashurova sikur një adoleshent, m'u hodh në një përqafim të fortë. Duart e saja lëviznin nëpër trupin tim me mjeshtëri, ndërsa unë sikur në ëndërr ndieja aromën e magjishme të saj. Në gjoksin tim ndieja të rrahurat si çekan që vinin nga trupi i saj i zhveshur tërësisht. Kisha harruar fare se dera e atelies ishte hap

Kultura e dialogut

Kultura e dialogut

Ndue Ukaj

Kriza shqiptare, të cilën e përjetojmë, edhe sot e gjithë ditën, ka ndërlidhje të pashmangshme, mbase në disa aspekte esenciale, me dimensionet tona historike, qytetëruese, shpirtërore, dhe natyrshëm në këtë arene hynë mungesa e dialogut parimor e të brendshëm, që për pasoj ka sjellur humbjen e besimit në të ardhmen, dvarrjën e idealeve deri në shkallmim. Mungesa e ndjenjës së bashkëpunimit, është një ndër faktorët që është bërë pengesë e mëdha, që po e trondit edhe sot e gjithë ditën kombin tonë dhe po e pengon të ec në rrugën e proseprimit, krahas kombeve tjera të qytetëruara, për të përmbyllur kapitullin e vajtimit të tipit që shkruante poeti Pashko Vasa, me vargun rrënqethës e me status të veçantë tragjiciteti: "O Moj shqypni, e mjera shqypni".

Në të vërtetë, të "pesë anarkitë tona" të cilat i identifikonte me një dije- analizë të veçantë e lakonike nga Fan Noli, brenda një strumbullar të larmishëm, të përkufizume si: anarkia fetare, anarkia sociale, anarkia morale, anarkia patriotike, anarkia e idealeve, në fakt, janë identifikimi i te pesë pengesave që janë sforcuar deri në paradigma për të tashmen dhe të ardhmen. Këto plagë, apo anarki, si të këtilla, edhe pas shumë decenieve, janë diga të fuqishme që na pengojnë t'i flakim tutje cenet tona, paragjykimet dhe shpirtngushtësinë, karshi idealeve dhe të mirave të përbashkëta, për të sforcuar moralin e mirëbërësisë (Branko Merxhani), moral që duhet ndërlidhet me mendimin sistematik, veprimin sistematik. Këto anarki, të ndërlidhura edhe me sindormin e filozofisë së brohoritjeve dhe duartrokitjeve të pakontrolluara, na kanë sjellur para një gjendje anarkiste, edhe në fillimet e shekullit XXI, kur besohej se çështja shqiptare do të përmbyllej me jetësimin dhe sendërtimin në plotëni të projekteve nacionale të nisura me shekuj.

Dijetari i viteve të tridhjeta Lumo Skendo në shkrimin "Ç'na mungon? Ç'duhet të kemi?", po ashtu sikur Noli, një ndër plagët tona sheh mungesën e idealit. Ky dijetar shkruan: "Një popull nuk rron dot pa ideale, pa një shtytje, pa një qëllim që e bën të ec, të përpiqet dhe të përparojë".

Idealet duhet të ushqehen nga qëllime të mira dhe të përbashkëta. Një gjë e tillë, nuk ndodh tek ne. Në të kundërtën, shoqëria jonë formësohet në kontraste të fuqishme, mes dimensioneve civilizuese, të cilat konfrontohen mes perëndimoreve dhe lindorëve, mes gegëve dhe toskëve, mes qytetareve dhe katundarëve, mes të djathtëve dhe të majtëve, mes këtij dhe atij, etj. Rezultat i këtyre divergjencave, nuk kemi arritur të ndërtojmë kompromise për asnjë aspekt të rëndësishëm nacional: shqiptarët, varësisht nga vendi ku jetojnë, ndryshe e konceptojnë problemin tashmë ekzistues të gjuhës shqipe, shqiptarët ndryshe e konceptojnë dhe e vlerësojnë historinë e tyre, shqiptarët ndryshe e konceptojnë letërsinë e tyre, shqiptarët ndryshe e shohin të ardhmen e tyre, shqiptarët pikë e pesë, nuk kanë arritur sot e gjithë ditën të bëjnë një kompromis, madje as për të shkruar një histori të letërsisë, të historisë, etj. Në këtë konglomerat problemesh, nuk mund të mohohet se fajin kulmor e ka politika, por këtu nuk mund të justifikohen as elitat intelektuale, shkrimtarët, gjuhëtarët, historianët, gazetarët, etj. të cilët nuk kanë ndërmarr asnjë përpjekje dashamirëse, qëllmirëse për të ardhur deri ten një kompromise unik, për ndonjë çështje të rëndësishme.


Në fakt, dialogu është thelbi i demokracisë, shpirti i cili i jep fizionomi një kombi si njësi e veçantë e një universi qytetërues më të lartë. Përmes këtij instrumenti, shoqëritë arrijnë të realizojnë paqen e qëndrueshme; përmes këtij instrumenti të komunikimit dhe të ndërtimit- sforcimit të marrëdhënieve ndernjerëzore, grupet, shoqëritë, kombet arrijnë të bashkojnë forcat, idetë, idealet dhe potencialet në drejtim të mirave të përbashkëta, në të cilat të mira të përbashkëta, të gjithë kontribuojnë dhe nga të cilat të mira çdonjëri përfiton. Në të vërtetë përbashkimi i kombeve, përveç për arsye etnike rreth të mirave të përbashkëta, hap shanse të mira për të përparuar shoqëria, vendi i caktuar. Njëherit ulë mundësitë për shpërthimin e diveristeve të rrezikshme, që mund te pasojnë me dhunë, shkatërrime, luftë etj. Empira na tregon shembuj të shumtë në këto drejtime të lartëshkruara; aty ku ekziston dialogu dhe ku problemet diskutohen në mënyrë parimore, humb gjasa për kërkimin e zgjidhjeve tjera me forma jodialoguese.

Në kulturën perëndimore dialogu është alfa dhe omega e çdo problemi, angazhimi e vizioni. Perëndimi mendon se ku përfundon dialogu, aty fillojnë të vijnë në shprehej instrumentet tjera që sjellin dhunë, shkatërrime, destruktivitet, pandehmet e së cilës sot i gjejmë ane e kënd botës lindore, në të cilat kemi probleme të thella, të cilat përveç mungesë e aspekteve tjera, janë rezultat i mungesës së dialogut thelbësor. Sot virtytet karakteristike që kanë ndihmuar perëndimin të krijoj mirëqenie të lakmueshme, janë produkt i etikës së përbashkimit dhe krijimit të vlerave të përbashkëta.

Në realitetin shqiptar, ky fenomen paraqitet mjaft kompleks dhe fenomen në përshkallëzim, për të keq. Disi ka humbur sensi i dialogut të mirëfilltë dhe të sinqertë. Shqiptarët ane e kënd hapësirave, dialog bëjnë për t'ia bërë qefin njëri tjetrit, apo për të kundërshtuar njëri tjetrin. Ndërsa më së paku, për të shtruar ide dhe për të zgjedhur probleme. Ndaj sot si komb vazhdojmë të vërtitemi mes një të kaluare të mjerë dhe një të ardhme të panjohur, pikërisht nga mungesa e vullnetit dhe besimit për të ardhmen dhe nga mosaftësia për të komunikuar, për t'u marrun vesh.


Kultura e dialogut është premisa e gjitha zgjedhjeve; është aspekti që shtreson elementet bazike të një sistemi të qëndrueshëm shtetëror dhe kombëtar. Në të kaluarën tonë, dialogu ka munguar. Për fat të keq, edhe sot po mungon. Madje, në momente më të rëndësishme për kombin, dhe ka indikacione se do mungon edhe në të ardhmen. Dhe atë, "falë" pikërisht njerëzve të cilët janë të ngarkuar të promovojnë dialogun. Të cilët, për fat të keq promovojnë antidialogun, kulturën e bojkotit, mendësinë sterortipe të zgjedhjes së problemeve, ikjes dhe kamuflimit të problemeve.

Me këtë strukture të elitave, politikës dhe arsimit, as që duken shenja të nisen debate të mirëfillta, të cilat do shtronin probleme, do të analizonin probleme shkaqet dhe pasojat, dhe do të nxjerrin pastaj konstatime në bazë të premisave empirike për problemet, që gjithsesi do të rezultonin me përbashkimin rreth të mirave të përbashkëta, në të cilat të mira, gjithë shqiptaret kudo që janë, duhet të kontribuojnë, dhe nga të cilat gjithë duhet përfitojnë. Pa e ekzagjeruar këtë problem, analizat e çfarëdoshme që bëhen në realitetin shqiptar tregojnë se dialogu është për shqiptaret gjithçka tjetër përpos aftësi për tu marrun vesh, për të bashkëpunuar, për të bashkërenduar dhe për të ndërtuar kompromise të caktuara në drejtim të së mirës së përbashkët. Madje për shumëkënd dialogu ndërdijshëm konceptohet turp, frike, lëshim e çka jo tjetër. Duke mos e kuptuar te kundërtën, se pikërisht dialogu është vlere, është shanse dhe shprehje e vetëdijes së lartë emancipuese.

Në përditshmërinë shqiptare, duke u nisur nga politika e cila qëndron në majat e së këqijave, pastaj tek strukturat tjera shoqërore, akademitë dhe institutet e ndryshme, deri tek elitat e mediat, shohim se nuk eksiton, madje asnjë fushë ku në arrijmë të përbashkohemi rreth të mirave të përbashkëta, duke i harruar cenet e caktuara dhe të metat e ndryshme, që mund të na diktohen nga çfarëdo faktorësh.

Në debatet e shumta që bëhen ane e kënd botës shqiptare, sheh gjithfarë tezash e gjithfarë trajtimesh, por më së paku gjen analiza që merren me realitetin e problemit, atë që konceptohet shkak dhe pasojë.

"Shqipëria lindi nga zoti( nga idealizmi), shpëtoi nga rastësia dhe vdiq nga politikanët" shkruante dijetari i madh Faik Konica. Sot vrasësit e shqiptarëve nuk janë armiqtë e jashtëm, ata nuk janë as vetëm politikanët, ata janë brenda, duke tharmuar shpirtin shqiptar. Kundër këtij fenomeni, duhet të dilet në betejë të hapur dhe të pakompromis.

RSS 2.0